“म बाघको बच्चा डमरु हुँ, सिनो खाने कुकुर हैन” — राष्ट्रभक्त बडाकाजी अमरसिंह थापाको अदम्य साहस

नेपालको इतिहास वीरता, स्वाभिमान र राष्ट्रभक्तिका असंख्य गाथाले भरिएको छ। ती गौरवपूर्ण इतिहासका पानाहरूमा केही नाम यस्ता छन्, जसको स्मरण मात्रले पनि प्रत्येक नेपालीको मन गर्वले भरिन्छ। त्यस्ता अमर विभूतिमध्ये एक हुन्— बडाकाजी अमरसिंह थापा। उनको जीवन केवल एउटा सैनिकको कथा मात्र होइन; राष्ट्रप्रेम, आत्मसम्मान, त्याग र अदम्य साहसको अनुपम उदाहरण पनि हो।

वि.सं. १८०८ श्रावण १२ गते, जनैपूर्णिमाको पावन दिन गोरखाको ऐतिहासिक भूमिमा पिता भीमसिंह थापा र माता उमादेवीका सुपुत्रका रूपमा उनको जन्म भएको थियो। जन्मदेखि नै वीरताको संस्कार बोकेका अमरसिंहको बाल्यकाल सहज थिएन। उनका पिताले पलाञ्चोकको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेपछि परिवारमा ठूलो शोक छायो। तर यही पीडाले बालक अमरसिंहलाई कमजोर बनाएन, बरु राष्ट्रका लागि समर्पित एक अद्वितीय योद्धाका रूपमा रूपान्तरण गर्‍यो।

केवल आठ वर्षको उमेरदेखि सैनिक तालिम सुरु गरेका उनले एघार वर्षको उमेरमै मकवानपुरको युद्धमा भाग लिए। यति सानो उमेरमा देखाएको साहसले नै उनी भविष्यका महान् सेनानायक बन्ने संकेत गरिसकेको थियो। समयसँगै उनको नेतृत्व क्षमता, अनुशासन, रणनीतिक कौशल र राष्ट्रप्रतिको समर्पणले उनलाई नेपालको सैन्य इतिहासमा विशिष्ट स्थान दिलायो।

नेपाल एकीकरण अभियानमा उनले पुर्‍याएको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण थियो। पश्चिम नेपालका अनेक राज्यलाई एकीकृत गर्ने अभियानमा उनले आफ्नो असाधारण नेतृत्व प्रस्तुत गरे। उनका लागि युद्ध व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा पूर्ति गर्ने माध्यम थिएन; त्यो राष्ट्रको एकता, स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकताको रक्षा गर्ने पवित्र कर्तव्य थियो।

इतिहासमा एउटै समयमा दुई जना अमरसिंह थापा भएकाले धेरैमा भ्रम रहेको पाइन्छ। नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धका महानायक बडाकाजी अमरसिंह थापा र मुख्तियार भीमसेन थापाका पिता सानुकाजी अमरसिंह थापा फरक-फरक व्यक्ति हुन्। यही भ्रम हटाउन इतिहासले उनीहरूलाई “बडा” र “सानु” उपनामले चिनाएको हो।

वि.सं. १८७१ देखि १८७३ (सन् १८१४–१८१६) सम्म भएको नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा कठिन संघर्षमध्ये एक थियो। पश्चिम मोर्चाको सम्पूर्ण जिम्मेवारी बडाकाजी अमरसिंह थापाको काँधमा थियो। सीमित सैनिक, परम्परागत हतियार र अत्यन्त कठिन परिस्थितिका बाबजुद उनले शक्तिशाली अङ्ग्रेज सेनालाई लामो समयसम्म डटेर सामना गरे। उनका सामु आधुनिक हतियार, विशाल सेना र प्रचुर स्रोत-साधन थिए; तर उनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति देशप्रतिको अटल निष्ठा थियो।

युद्धका क्रममा अङ्ग्रेज सेनापति जनरल अक्टरलोनीले उनलाई विभिन्न प्रलोभन दिएको उल्लेख इतिहासमा पाइन्छ। उच्च पद, धनसम्पत्ति र सुरक्षित जीवनको प्रस्ताव गरिए पनि अमरसिंह थापा त्यसबाट अलिकति पनि विचलित भएनन्। उनका लागि मातृभूमिको सम्मान कुनै पनि व्यक्तिगत लाभभन्दा अनन्त गुणा ठूलो थियो।

त्यही बेला उनले उच्चारण गरेको अमर वाक्य आज पनि प्रत्येक नेपालीको स्वाभिमानको प्रतीक बनेको छ:

“म बाघको बच्चा डमरु हुँ, सिनो खाने कुकुर हैन।”

यो केवल एउटा संवाद मात्र थिएन; यो आत्मसम्मानको उद्घोष र विदेशी शक्तिसामु कहिल्यै नझुक्ने नेपाली चरित्रको घोषणापत्र थियो। यस वाक्यले सच्चा राष्ट्रभक्तले आफ्नो इमान, स्वाभिमान र मातृभूमिलाई कुनै पनि मूल्यमा बेच्दैन भन्ने स्पष्ट सन्देश दिन्छ।

अमरसिंह थापाले जीवनभर देशको स्वतन्त्रता, राष्ट्रिय अस्मिता र गौरवका लागि संघर्ष गरे। उनले देखाएको साहसले युद्धभूमिमा विजयको प्रेरणा मात्र दिएन, भावी पुस्तालाई पनि राष्ट्रप्रेमको अमूल्य शिक्षा दियो। उनको जीवनले सिकाउँछ— देशप्रेम भाषणले होइन; त्याग, इमानदारी र कर्मले प्रमाणित हुन्छ।

आज नेपाल स्वतन्त्र र सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा उभिएको छ भने त्यसमा बडाकाजी अमरसिंह थापाजस्ता वीरहरूको अमूल्य योगदान रहेको छ। उनीहरूले बगाएको रगत, देखाएको साहस र गरेको बलिदान कहिल्यै बिर्सन सकिँदैन। इतिहासका यस्ता अमर नायकप्रति सच्चा सम्मान व्यक्त गर्नु भनेको उनीहरूले देखाएको राष्ट्रभक्ति, नैतिकता र स्वाभिमानलाई हाम्रो जीवनमा आत्मसात् गर्नु हो।

बडाकाजी अमरसिंह थापा कुनै एक युगका मात्र नायक होइनन्; उनी सम्पूर्ण नेपालीका साझा गौरव हुन्। जबसम्म हिमाल उभिएको छ र नेपालको राष्ट्रिय ध्वजा फहराइरहनेछ, तबसम्म उनका वीरता, त्याग र स्वाभिमानका गाथाहरू प्रत्येक नेपालीको हृदयमा अमर रहनेछन्।

अदम्य आत्मबल र राष्ट्रभक्तिको प्रेरणास्रोत

नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध केवल दुई देशबीचको सैन्य भिडन्त मात्र थिएन, त्यो एउटा सानो तर स्वाभिमानी राष्ट्रले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन गरेको ऐतिहासिक संघर्ष थियो। त्यस संघर्षमा बडाकाजी अमरसिंह थापाले देखाएको नेतृत्व, धैर्य र दूरदर्शिताले नेपाली सेनाको मनोबललाई सधैं उच्च बनाइराख्यो। युद्धका प्रत्येक मोर्चामा उनले सैनिकहरूलाई केवल आदेश मात्र दिएनन्, आफैं अग्रपङ्क्तिमा उभिएर नेतृत्व गरे।

उनको नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता सैनिकप्रतिको आत्मीयता र राष्ट्रप्रतिको निष्ठा थियो। उनी आफ्ना सैनिकहरूलाई परिवारसरह मान्थे। युद्धको कठिन समयमा पनि सैनिकहरूको हौसला कमजोर हुन नदिन उनी निरन्तर प्रेरणा दिइरहन्थे। सीमित स्रोत, अभाव र कठिन भौगोलिक अवस्थाका बीच पनि उनले कहिल्यै आत्मसमर्पणको भावना स्वीकार गरेनन्।

बडाकाजी अमरसिंह थापाले युद्धमा केवल हातहतियारले मात्र विजय हासिल हुँदैन भन्ने कुरा राम्रोसँग बुझेका थिए। सैनिकको आत्मविश्वास, नेतृत्वको दृढता र मातृभूमिप्रतिको प्रेम नै सबैभन्दा शक्तिशाली अस्त्र हुन् भन्ने उनको मान्यता थियो। त्यसैले उनले आफ्ना सेनालाई बारम्बार सम्झाउँथे— देशको सम्मानभन्दा ठूलो कुनै सम्पत्ति हुँदैन।

उनको व्यक्तित्वमा अद्भुत सादगी थियो। उच्च पदमा पुगेपछि पनि उनले विलासिता रोजेनन्। सत्ता र पदलाई व्यक्तिगत लाभका लागि नभई राष्ट्रसेवाको जिम्मेवारीका रूपमा ग्रहण गरे। यही कारणले उनी आफ्ना सैनिक, सहकर्मी र जनसाधारण सबैका प्रिय बने।

नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धको अन्त्यपछि परिस्थितिले नेपाललाई कठिन निर्णयहरू गर्न बाध्य बनायो। युद्धमा नेपाली सेनाले अदम्य साहस देखाए पनि स्रोत–साधनको असमानताका कारण देशले ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्‍यो। तर पराजयको त्यो अवस्थाले पनि बडाकाजी अमरसिंह थापाको सम्मान घटाएन; बरु उनले देखाएको वीरता र अटल राष्ट्रभक्तिले उनलाई नेपाली इतिहासका अमर सेनानायकका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

आज पनि नेपाली सेनाको इतिहास, राष्ट्रभक्तिका गीत, साहित्य र जनमानसमा बडाकाजी अमरसिंह थापाको नाम उच्च सम्मानका साथ लिइन्छ। उनको जीवनले हामीलाई राष्ट्रप्रतिको प्रेम कुनै नारामा मात्र सीमित हुँदैन, त्यो कठिन परिस्थितिमा पनि सही निर्णय लिन सक्ने साहसमा प्रकट हुन्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ।

वर्तमान पुस्ताले बडाकाजी अमरसिंह थापाको जीवनबाट सिक्नुपर्ने मुख्य कुराहरू हुन्— इमानदारी, कर्तव्यपरायणता, आत्मसम्मान र राष्ट्रिय एकता। राष्ट्र बलियो बन्न केवल भौतिक विकास पर्याप्त हुँदैन; त्यसका लागि इतिहासप्रतिको सम्मान, राष्ट्रिय चरित्र र देशप्रतिको उत्तरदायित्व पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

वीरहरूको रगतले सुरक्षित भएको मातृभूमिप्रति कृतज्ञ हुनु प्रत्येक नागरिकको दायित्व हो। स्वाभिमान कहिल्यै बिक्री हुँदैन, राष्ट्रप्रेम कहिल्यै पराजित हुँदैन, र सच्चा वीरहरू समयसँगै अझ अमर बन्छन् भन्ने सन्देश नै बडाकाजी अमरसिंह थापाको जीवनगाथा हो।

इतिहासले बिर्सन नसक्ने अमर सेनानायक

बडाकाजी अमरसिंह थापाको जीवन केवल युद्धका विजय–पराजयमा मात्र सीमित छैन। उनको सम्पूर्ण जीवन राष्ट्रको स्वतन्त्रता, राष्ट्रिय अस्मिता र नेपाली स्वाभिमानको जीवित दस्तावेज हो। उनले देखाएको चरित्र, नेतृत्व र अटल आत्मविश्वास आज पनि राष्ट्रसेवामा समर्पित प्रत्येक नेपालीका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।

त्यसबैला अङ्ग्रेज साम्राज्य विश्वकै शक्तिशाली साम्राज्यहरूमध्ये एक मानिन्थ्यो। उनीहरूसँग आधुनिक बन्दुक, शक्तिशाली तोप, प्रशिक्षित सैनिक र असीमित आर्थिक स्रोत थिए। यसको विपरीत नेपालसँग सीमित सेना, परम्परागत हतियार र न्यून स्रोत–साधन मात्र उपलब्ध थिए। तर नेपाली सेनाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति देशप्रतिको निष्ठा र सेनापतिको दृढ नेतृत्व थियो, जसको केन्द्रमा बडाकाजी अमरसिंह थापा थिए।

पश्चिमी मोर्चाका दुर्गहरूमा उनले अपनाएका युद्धनीति आज पनि सैनिक इतिहासमा अध्ययनका विषय मानिन्छन्। दुर्ग निर्माण, पहाडी भूगोलको उपयोग, सैनिकको मनोबल उच्च राख्ने क्षमता तथा सीमित साधनको अधिकतम प्रयोग गर्ने उनको सीप अद्वितीय थियो। उनले शत्रुको संख्यालाई होइन, आफ्नो आत्मबललाई भरोसा गरे।

युद्धका कठिन दिनहरूमा उनले आफ्ना सैनिकहरूलाई सम्झाउँदै भन्ने गर्थे— “देशको माटोभन्दा ठूलो धन संसारमा केही छैन। यदि राष्ट्र सुरक्षित रह्यो भने सबै कुरा फेरि निर्माण गर्न सकिन्छ, तर राष्ट्रिय स्वतन्त्रता गुमेपछि कुनै पनि सम्पत्तिको अर्थ रहँदैन।” यही विचारले नेपाली सेनामा अदम्य साहस भरिदिएको थियो।

आज हामी स्वतन्त्र नेपालको नागरिक भएर गर्व गर्छौं भने त्यसको आधार हाम्रा पुर्खाको त्याग र बलिदानको इतिहास हो। त्यस इतिहासका पानामा बडाकाजी अमरसिंह थापाको नाम स्वर्णाक्षरमा अंकित छ। उनले हामीलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ हो— देशप्रेम परिस्थितिअनुसार बदलिने भावना होइन, जीवनभर निभाइने कर्तव्य हो।

आजको पुस्ताले आधुनिक शिक्षा, विज्ञान र प्रविधिसँगै आफ्ना वीर पुर्खाको इतिहास पनि जान्न आवश्यक छ। इतिहास बिर्सने राष्ट्रले समुज्वल भविष्य निर्माण गर्न सक्दैन। आफ्नो पहिचान, संस्कृति र स्वाभिमानको संरक्षणका लागि विगतका प्रेरणादायी पात्रहरूको योगदानलाई सम्मानपूर्वक स्मरण गर्नु हाम्रो दायित्व हो।

राष्ट्रप्रेम शब्दमा होइन, कर्ममा देखिनुपर्छ भन्ने सन्देश अमरसिंह थापाको जीवनले दिन्छ। व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर मातृभूमिको हितलाई सर्वोपरि राख्न सक्ने व्यक्ति नै साँचो देशभक्त हो। यही कारणले उनी नेपाली जनमानसमा केवल एक सेनापति मात्र नभई राष्ट्रिय स्वाभिमानका अमर प्रतीकका रूपमा स्थापित भएका छन्।

हामीले आज उनका बारेमा लेख्नु, पढ्नु र सम्झनु भनेको विगतको गौरवगान गर्नु मात्र होइन; भावी पुस्तालाई इमान, साहस, कर्तव्य र राष्ट्रप्रेमको अमूल्य विरासत हस्तान्तरण गर्नु पनि हो। जबसम्म नेपालको राष्ट्रिय झण्डा सगरमाथाको शिरझैँ उँचो भएर फहराइरहन्छ, तबसम्म बडाकाजी अमरसिंह थापाको नाम नेपाली हृदयमा सदैव अमर रहनेछ।

वीरहरू मर्दैनन्; उनीहरू इतिहासका प्रत्येक पानामा, प्रत्येक नेपालीको आत्मसम्मानमा र मातृभूमिप्रतिको प्रत्येक प्रणमा सधैं जीवित रहन्छन्।

नेपाली स्वाभिमानका अमर प्रतीक

इतिहासका केही पात्रहरू यस्ता हुन्छन्, जसको जीवन समाप्त भए पनि उनीहरूले छोडेका विचार, साहस र प्रेरणा कहिल्यै समाप्त हुँदैनन्। बडाकाजी अमरसिंह थापा पनि त्यस्तै अमर व्यक्तित्व हुन्। उनी एक समयका सेनानायक मात्र थिएनन्, नेपाली आत्मसम्मान, साहस र राष्ट्रिय कर्तव्यका प्रतीक थिए।

नेपालको एकीकरण अभियानका क्रममा अनेकौं वीर योद्धाहरूले आफ्नो जीवन समर्पण गरे। ती वीरहरूमध्ये अमरसिंह थापाको स्थान विशेष छ। उनले युद्धलाई केवल भू–भाग विस्तारको माध्यमका रूपमा हेरेनन्; राष्ट्रको अस्तित्व, स्वतन्त्रता र पहिचान जोगाउने अभियानका रूपमा लिए।

उनको जीवनको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष कर्तव्यप्रतिको अडिग विश्वास थियो। कठिन परिस्थितिमा पनि उनी आफ्नो जिम्मेवारीबाट पछि हटेनन्। युद्धभूमिमा विजय सुनिश्चित नभए पनि आत्मसम्मान गुमाएर बाँच्नुभन्दा स्वाभिमानका साथ संघर्ष गर्नु महान् कुरा हो भन्ने भावना उनले आफ्नो व्यवहारबाट देखाए।

अमरसिंह थापा केवल तरबार चलाउने योद्धा मात्र थिएनन्, उनी कुशल रणनीतिकार पनि थिए। पहाडी भूगोल, सैनिक व्यवस्थापन र युद्ध सञ्चालनमा उनको अनुभवले नेपाली सेनालाई धेरै कठिन परिस्थितिहरूमा पनि टिकाइराख्यो। सानो राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको साहस, एकता र आत्मविश्वास हो भन्ने कुरा उनले राम्ररी बुझेका थिए।

उनको प्रसिद्ध भनाइ— “म बाघको बच्चा डमरु हुँ, सिनो खाने कुकुर हैन” —ले नेपाली स्वाभिमानको भावनालाई पूर्ण रूपमा प्रतिनिधित्व गर्छ। यो भनाइले कुनै व्यक्तिगत अहंकार नभई राष्ट्रको सम्मानमाथि सम्झौता नगर्ने दृढ चरित्रलाई उजागर गर्छ। आफ्नो मातृभूमिको गौरवका लागि जस्तोसुकै कठिनाइ सामना गर्ने उनको उच्च मनोबल यसबाट प्रकट हुन्छ।

बडाकाजी अमरसिंह थापाको जीवनले वर्तमान पुस्तालाई पनि महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। राष्ट्र निर्माण केवल सीमाको रक्षा गरेर मात्र हुँदैन; इमानदार नागरिक, जिम्मेवार नेतृत्व र राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने सोचले पनि राष्ट्र बलियो बन्छ।

आज हामीले उनको स्मरण गर्दा केवल विगतको वीरताको चर्चा मात्र गरिरहेका हुँदैनौं, वर्तमान र भविष्यका लागि प्रेरणा पनि खोजिरहेका हुन्छौं। उनको त्यागले हामीलाई सिकाउँछ— देश ठूलो वा सानो हुँदैन, देशप्रतिको माया र समर्पणले त्यसलाई महान् बनाउँछ।

नेपालको इतिहासमा यस्ता वीरहरूको योगदान सधैं सम्मानित रहनुपर्छ। विद्यालय, विश्वविद्यालय, साहित्य र जनचेतनाका माध्यमबाट यस्ता राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरूको गाथा नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आजको आवश्यकता हो।

बडाकाजी अमरसिंह थापा नेपाली इतिहासका त्यस्ता उज्याला तारा हुन्, जसको प्रकाश समय बित्दै जाँदा अझ फैलाउँदै जानेछ। उनको साहस, त्याग र राष्ट्रभक्तिको कथा हरेक नेपालीका लागि प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ।

रणभूमिदेखि इतिहाससम्म : अमरसिंह थापाको अमर गाथा

नेपालको इतिहासमा वीरताको चर्चा गर्दा बडाकाजी अमरसिंह थापाको नाम सधैं अग्रपङ्क्तिमा आउँछ। उनको जीवन संघर्ष, साहस र राष्ट्रप्रतिको समर्पणको अनुपम उदाहरण हो। उनले देखाएको वीरता कुनै एउटा युद्धको कथा मात्र होइन, नेपाली आत्मसम्मानको एउटा अमूल्य अध्याय हो।

बाल्यकालदेखि नै कठिन परिस्थितिको सामना गरेका अमरसिंह थापाले सानै उमेरमा जीवनको वास्तविकता बुझेका थिए। पिताको वीरगति, परिवारको जिम्मेवारी र सैनिक वातावरणले उनलाई समयभन्दा अगावै परिपक्व बनायो। उनले दुःखलाई कमजोरी होइन, शक्ति बनाए। यही संघर्षले उनलाई भविष्यमा नेपालको एक कुशल सेनानायकका रूपमा तयार गर्‍यो।

नेपाल एकीकरणको महान् अभियानमा उनले पृथ्वीनारायण शाहले सुरु गरेको राष्ट्रिय एकताको सपनालाई अगाडि बढाउने क्रममा महत्वपूर्ण भूमिका खेले। विभिन्न भूभागमा भएका सैनिक अभियानहरूमा उनले आफ्नो क्षमता, साहस र नेतृत्व प्रस्तुत गरे। उनका लागि प्रत्येक युद्ध जित वा हारको प्रश्न मात्र थिएन; त्यो नेपालको अस्तित्व र गौरवसँग जोडिएको विषय थियो।

नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धको समयमा परिस्थिति अत्यन्त चुनौतीपूर्ण थियो। एकातिर विशाल साम्राज्यको शक्तिशाली सेना थियो भने अर्कोतर्फ सीमित स्रोत-साधन भएको नेपाली सेना। तर अमरसिंह थापाले हतियारको संख्यालाई होइन, सैनिकको मनोबल र राष्ट्रप्रतिको विश्वासलाई सबैभन्दा ठूलो शक्ति माने।

उनको नेतृत्वमा नेपाली सैनिकहरूले असाधारण साहस प्रदर्शन गरे। कठिन भूगोल, अभाव र निरन्तर दबाबका बीच पनि उनले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न कुनै कसर बाँकी राखेनन्। उनको दृढताले सैनिकहरूमा यस्तो आत्मविश्वास जगायो कि उनीहरू असम्भव देखिने परिस्थितिमा पनि संघर्ष गर्न तयार भए।

अमरसिंह थापाको सबैभन्दा ठूलो विशेषता राष्ट्रभन्दा माथि केही छैन भन्ने भावना थियो। पद, प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत सुविधा क्षणिक हुन्छन्; तर राष्ट्रको सम्मान र इतिहास सधैं अमर रहन्छ भन्ने विश्वास उनले जीवनभर बोके।

उनको व्यक्तित्वमा वीरता मात्र होइन, नैतिकता र अनुशासन पनि थियो। साँचो सेनानायक केवल युद्ध जित्ने व्यक्ति होइन, आफ्ना सैनिक र जनताको विश्वास जित्ने व्यक्ति पनि हो। अमरसिंह थापाले यही विश्वास कमाएका थिए।

आज पनि नेपाली समाजमा जब साहस, स्वाभिमान र देशभक्तिको उदाहरण दिइन्छ, अमरसिंह थापाको नाम सम्मानका साथ लिइन्छ। उनका विचार र कर्मले कठिन समय आए पनि आफ्नो कर्तव्यबाट विचलित हुनु हुँदैन भन्ने सम्झना गराउँछन्।

इतिहासका वीर पात्रहरू केवल विगतका सम्झना मात्र होइनन्; उनीहरू वर्तमानका प्रेरणा र भविष्यका मार्गदर्शक हुन्। बडाकाजी अमरसिंह थापाको जीवनगाथा पनि त्यही प्रेरणाको स्रोत हो, जसले हरेक नेपालीलाई आफ्नो देश, संस्कृति र जिम्मेवारीप्रति सचेत बनाउँछ।

वीरता शरीरको शक्ति मात्र होइन, मनको दृढता हो। अमरसिंह थापाले यही दृढताको उदाहरण प्रस्तुत गरे; त्यसैले उनी नेपाली इतिहासमा सधैं अमर रहनेछन्।

राष्ट्रको गौरव र स्वाभिमानको जीवन्त इतिहास

नेपालको इतिहास केवल राजाहरूको शासन र युद्धहरूको विवरण मात्र होइन, यो त्यस्ता वीर आत्माहरूको कथा पनि हो, जसले आफ्नो जीवन मातृभूमिको सम्मान र सुरक्षाका लागि समर्पण गरे। ती महान् व्यक्तित्वहरूमध्ये बडाकाजी अमरसिंह थापा एक उज्याला नक्षत्र हुन्। उनको नाम नेपाली इतिहासमा साहस, त्याग र अटल राष्ट्रभक्तिको प्रतीकका रूपमा अंकित छ।

बडाकाजी अमरसिंह थापाको जीवनले महान् व्यक्तित्व जन्मले मात्र होइन, कर्मले निर्माण हुन्छ भन्ने देखाउँछ। बाल्यकालदेखि नै संघर्षको बाटोमा हिँडेका उनले कठिनाइलाई अवसरमा बदले। सानै उमेरमा सैनिक अनुशासन, युद्धकला र नेतृत्वको शिक्षा प्राप्त गर्दै उनले आफूलाई राष्ट्रसेवाका लागि तयार पारे।

उनको जीवनको प्रत्येक अध्यायमा एउटा सन्देश लुकेको छ— जिम्मेवारीबाट भाग्ने होइन, चुनौतीको सामना गर्ने व्यक्ति नै इतिहासमा अमर हुन्छ। यही गुणका कारण अमरसिंह थापा सामान्य सैनिकबाट नेपालको महान् सेनानायक बन्न सफल भए।

नेपालको एकीकरण अभियानमा उनले पुर्‍याएको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण थियो। विभिन्न भूभागमा नेपाली शक्ति विस्तार हुँदै गर्दा उनले आफ्नो साहस र रणनीतिक क्षमताले राज्य विस्तार र राष्ट्रिय एकताको अभियानलाई बलियो बनाए। उनी युद्धको मैदानमा मात्र होइन, सैनिक व्यवस्थापन र नेतृत्व क्षमतामा पनि अब्बल थिए।

नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धको समय नेपाली इतिहासको अत्यन्त कठिन कालखण्ड थियो। शक्तिशाली अङ्ग्रेज साम्राज्यको सामना गर्नु सजिलो थिएन। तर अमरसिंह थापाले परिस्थितिको कठिनाइभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई प्राथमिकता दिए। उनले देखाएको आत्मबलले नेपाली सेनामा साहस र विश्वासको भावना जगायो।

उनको चरित्रको सबैभन्दा ठूलो विशेषता लोभभन्दा माथि उठेको राष्ट्रप्रेम थियो। व्यक्तिगत लाभका अवसरहरू आए पनि उनले आफ्नो मातृभूमिको सम्मानलाई सर्वोच्च माने। उनका लागि जीवनको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार देशको प्रतिष्ठा र इतिहासमा अमर योगदान थियो।

अमरसिंह थापाले साँचो वीरता केवल शत्रुसँग लड्नु मात्र नभई, सही मूल्य र सिद्धान्तका लागि अडिग रहनु पनि हो भन्ने प्रमाणित गरे। उनले आफ्नो स्वाभिमान कहिल्यै कमजोर हुन दिएनन्। यही कारणले उनी आज पनि नेपाली जनमानसमा उच्च सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छन्।

आजको पुस्ताले अमरसिंह थापाको जीवनबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छ। देशप्रेम, अनुशासन, इमानदारी, कर्तव्यनिष्ठा र कठिन समयमा धैर्य राख्ने क्षमता उनका जीवनका अमूल्य पाठ हुन्।

राष्ट्रको गौरव इतिहासका किताबमा मात्र सीमित हुँदैन; त्यो हरेक नागरिकको सोच र कर्ममा जीवित रहन्छ। बडाकाजी अमरसिंह थापाको योगदानलाई सम्झनु भनेको नेपाली स्वाभिमानको इतिहासलाई सम्मान गर्नु हो।

उनको वीरता, त्याग र राष्ट्रप्रेम सधैं नेपाली मनमा प्रेरणाको दीप बनेर बलिरहनेछ।

“वीरहरूको शरीर समयसँगै विलीन हुन्छ, तर उनीहरूको साहस र आदर्श युगौँसम्म जीवित रहन्छ।”

बडाकाजी अमरसिंह थापा अमर रहून्! 

लेखक: गोबिन्द राज ओझा (राजन)