नेपाली Gen Z का चुनौती र सम्भावना: प्रविधि, अवसर र राष्ट्रिय पहिचानमा जोड

महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर । नेपालमा नयाँ पुस्ता अर्थात् Gen Z (जेन जी) को सोच, व्यवहार, जीवनशैली र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणबारे बहस बढिरहेका बेला यस पुस्ताका चुनौती र सम्भावनालाई समेटेर एक प्रवृत्तिगत अध्ययन प्रस्तुत गरिएको छ।

जगदीश ओझा, भीमदत्त नगरपालिका–५, महेन्द्रनगर, कञ्चनपुरका अनुसार सन् १९९७ देखि २०१२ सम्म जन्मिएको पुस्तालाई सामान्यतः Gen Z भनिन्छ। प्रविधिको तीव्र विकास, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, विश्वव्यापीकरण र बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा हुर्किएको यो पुस्ताले नेपाली समाजमा नयाँ आकाङ्क्षा र चुनौती दुवै प्रस्तुत गरेको अध्ययनमा उल्लेख छ।

सामाजिक सञ्जाल र बदलिँदो जीवनशैली

अध्ययनअनुसार नेपाली Gen Z को जीवनशैलीमा स्मार्टफोन, टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युब तथा अन्य डिजिटल माध्यमको प्रभाव उल्लेखनीय छ। सूचना र मनोरञ्जनमा सहज पहुँचसँगै शिक्षा, रोजगारी, उद्यमशीलता र विश्वव्यापी अवसरबारे युवाहरूको अपेक्षा पनि बढेको छ।

तर, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग, सामाजिक सञ्जालमा देखिने जीवनशैलीसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता र पुस्ताबीचको सोचमा देखिएको भिन्नताले चुनौती थपेको अध्ययनमा उल्लेख गरिएको छ।

पुरानो पुस्ताले अनुभव, धैर्य, पारिवारिक जिम्मेवारी र परम्परागत मूल्यलाई प्राथमिकता दिने गरेको उल्लेख गर्दै अध्ययनले नयाँ पुस्ताको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, प्रविधिमा आधारित समाधान र छिटो परिणाम खोज्ने प्रवृत्तिबीच संवाद आवश्यक रहेको औँल्याएको छ।

Gen Z का सात प्रवृत्तिगत समूह

अध्ययनमा नेपाली Gen Z लाई व्यवहार र रुचिका आधारमा सात प्रवृत्तिगत समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ। तीमध्ये डिजिटल प्रविधिमा सक्रिय, शिक्षा तथा करिअरमा केन्द्रित, उद्यमशील, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विषयमा सचेत, राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय, परम्परागत मूल्यमा विश्वास गर्ने तथा विभिन्न सामाजिक र व्यक्तिगत जोखिमको सामना गरिरहेका युवाहरू समेटिएका छन्।

डिजिटल प्रविधिमा सक्रिय युवाहरू सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी संस्कृतिबाट प्रभावित छन् भने शिक्षा तथा करिअरमा केन्द्रित युवाहरू सीप विकास, छात्रवृत्ति र रोजगारीका अवसर खोजिरहेका छन्। उद्यमशील युवाहरू अनलाइन व्यापार, स्टार्टअप र नयाँ प्रविधिमा आधारित व्यवसायप्रति आकर्षित देखिन्छन्।

त्यस्तै, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, वातावरण संरक्षण र मानवअधिकारका विषयमा सक्रिय युवाहरू पनि छन्। भ्रष्टाचार, असमानता र अवसरको अभावप्रति असन्तुष्ट युवाहरू राजनीतिक बहस तथा आन्दोलनमा सहभागी हुने गरेको अध्ययनमा उल्लेख छ।

अध्ययनले परिवार, धर्म, संस्कृति र परम्परालाई प्राथमिकता दिने युवाहरूको प्रवृत्तिलाई पनि समेटेको छ। साथै, पढाइप्रतिको अरुचि, लागूपदार्थको जोखिम, अनलाइन दुर्व्यसन तथा अन्य सामाजिक समस्याबाट प्रभावित युवाहरूलाई लक्षित सहयोग र मार्गदर्शन आवश्यक रहेको औँल्याइएको छ।

यद्यपि, यी सात समूहलाई राष्ट्रिय स्तरमा प्रमाणित वर्गीकरणका रूपमा लिन पर्याप्त सर्वेक्षण र तथ्याङ्क आवश्यक पर्ने देखिन्छ।

वैदेशिक पलायन र मानसिक स्वास्थ्य चुनौती

अध्ययनले युवाहरूमा विदेशमा अध्ययन तथा रोजगारीप्रतिको आकर्षण, नेपालमै अवसरको अभाव महसुस गर्ने प्रवृत्ति र भविष्यप्रतिको अन्योललाई प्रमुख चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

इन्टरनेटको बढ्दो पहुँचले युवाहरूलाई विश्वव्यापी अवसरसँग जोडेको भए पनि अत्यधिक स्क्रिन समय, सामाजिक सञ्जालको दबाब र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यालाई बेवास्ता गर्न नहुने अध्ययनको निष्कर्ष छ।

नेपालमा Gen Z का विभिन्न प्रवृत्तिबारे विस्तृत राष्ट्रिय सर्वेक्षण सीमित रहेको उल्लेख गर्दै अध्ययनले वैदेशिक अध्ययन, श्रम स्वीकृति, इन्टरनेट प्रयोग र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी तथ्याङ्कलाई व्यवस्थित रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

प्रविधि र उद्यमशीलतामा ठूलो सम्भावना

Gen Z लाई चुनौतीको रूपमा मात्र नभई नेपालको आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको सम्भावित संवाहकका रूपमा पनि अध्ययनले चित्रण गरेको छ।

सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), फ्रीलान्सिङ, सफ्टवेयर विकास, डिजिटल मार्केटिङ र अनलाइन सेवामार्फत युवाहरूले देशभित्रै रोजगारी सिर्जना गर्न तथा विदेशी बजारमा सेवा निर्यात गर्न सक्ने सम्भावना रहेको अध्ययनमा उल्लेख छ।

त्यस्तै, स्टार्टअपलाई सहुलियतपूर्ण वित्तीय सहयोग, व्यावसायिक सीप विकास र प्रशासनिक प्रक्रिया सहज बनाउने हो भने युवा उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन मिल्न सक्ने बताइएको छ।

डिजिटल सामग्री निर्माण, भ्लगिङ, सङ्गीत, चलचित्र तथा अन्य सिर्जनात्मक माध्यमबाट नेपाली संस्कृति, पर्यटन र स्थानीय पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्न पनि यो पुस्ताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।

युवामैत्री नीति र अवसर सिर्जना गर्न सुझाव

अध्ययनले Gen Z को क्षमता विकास र राष्ट्रिय उत्पादनशीलतामा योगदान बढाउन सरकारले तत्काल तथा दीर्घकालीन नीति अवलम्बन गर्नुपर्ने सुझाव दिएको छ।

तत्कालका लागि डिजिटल कामदार तथा फ्रीलान्सरलाई सहज भुक्तानी प्रणाली, नवीन सोच भएका युवालाई स्टार्टअपका लागि सहुलियतपूर्ण ऋण, विद्यालय तथा कलेजमा मानसिक स्वास्थ्य परामर्श, व्यवसाय दर्ता र नवीकरणको डिजिटल सरलीकरण तथा स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धनमा युवा परिचालन गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ।

दीर्घकालीन रूपमा शिक्षा प्रणालीलाई व्यावहारिक र सीपमूलक बनाउने, कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा वित्तीय साक्षरतालाई प्राथमिकता दिने, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा लगानी बढाउने, नीति निर्माणमा युवाको सहभागिता विस्तार गर्ने तथा खेलकुद र सिर्जनात्मक अर्थतन्त्रको विकास गर्नुपर्ने अध्ययनमा उल्लेख छ।

युवालाई ग्रामीण विकास, विपद् व्यवस्थापन, सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण र सामुदायिक सेवामा सहभागी गराउने कार्यक्रमले सामाजिक उत्तरदायित्व तथा राष्ट्रिय पहिचानप्रतिको अपनत्व बढाउन सहयोग पुग्न सक्ने सुझाव पनि प्रस्तुत गरिएको छ।

पुस्ताबीच संवाद आवश्यक

अध्ययनको निष्कर्षमा Gen Z को ऊर्जा, प्रविधिसम्बन्धी ज्ञान र सिर्जनशीलतालाई सकारात्मक दिशामा परिचालन गर्न परिवार, समाज, शैक्षिक संस्था र राज्यको साझा भूमिका आवश्यक रहेको उल्लेख छ।

पुरानो पुस्ताले आफ्नो अनुभव र सामाजिक मूल्य नयाँ पुस्तासँग साझा गर्नुपर्ने तथा नयाँ पुस्ताको सोच, स्वतन्त्रताको चाहना र प्रविधिप्रतिको रुचिलाई बुझेर संवादको वातावरण बनाउनुपर्ने अध्ययनले औँल्याएको छ।

युवाहरूको असन्तुष्टिलाई रचनात्मक बहसमा रूपान्तरण गर्ने, उनीहरूलाई शिक्षा, रोजगारी र उद्यमशीलताका पर्याप्त अवसर उपलब्ध गराउने तथा राष्ट्रिय विकासमा सक्रिय सहभागिताको वातावरण बनाउने हो भने Gen Z नेपालको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।

लेखक: जगदीश ओझा
ठेगाना: भीमदत्त नगरपालिका–५, महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर

स्रोत तथा सन्दर्भ: लेखकद्वारा प्रस्तुत अध्ययन सामग्री। यसमा उल्लेख गरिएका प्रवृत्तिगत वर्गीकरण र केही सामाजिक दाबीलाई राष्ट्रिय स्तरका तथ्याङ्क तथा अनुसन्धानबाट थप पुष्टि गर्न आवश्यक छ।