‘पागल’ हुने साहस : इन्जिनियर विवेक पन्तको काव्यचेतनाक इन्जिनियरिङ डाइग्नोसिस

‘पागल’ हुने साहस : इन्जिनियर विवेक पन्तको काव्यचेतनाक इन्जिनियरिङ डाइग्नोसिस | एक समालोचक दृष्टिकोण

✍️ जगदीश ओझा (जगन्नाथ आत्रेय)  

साहित्य र विज्ञानलाई प्रायः दुई पृथक् धाराका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ। एउटा संवेदनाको भाषा हो, अर्को तर्कको; एउटा कल्पनाको उडान हो, अर्को गणनाको अनुशासन। तर इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ—महान् वैज्ञानिकभित्र कुनै न कुनै कवि लुकेको हुन्छ र असल कविभित्र कुनै न कुनै वैज्ञानिक जागृत हुन्छ। सिर्जनाको मूल स्रोत जिज्ञासा हो, चाहे त्यो प्रयोगशालामा अभिव्यक्त होस् वा कवितामा। यही कारण विज्ञान र साहित्य अन्ततः एउटै मानवीय चेतनाका दुई परिपूरक अभिव्यक्ति हुन्।

यही अनुभूतिसँग मेरो साक्षात्कार केही दिनअघि भयो । पत्रकार प्रकाश भट्ट (सुदूरपश्चिम खबर) द्वारा सञ्चालित एक भिजुअल अन्तर्वार्तामा म अतिथिका रूपमा सहभागी भएको थिएँ । कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका युवा इञ्जिनियर बिवेक पन्तसँग त्यो मेरो पहिलो औपचारिक भेट थियो। सामाजिक सञ्जालमा उनको नाम र केही गतिविधि देखेको भए पनि उनको बौद्धिक व्यक्तित्वसँग प्रत्यक्ष परिचय त्यही दिन भयो। उनले सोधेका प्रश्नहरू सामान्य औपचारिकताभन्दा निकै माथिका थिए।

प्रत्येक प्रश्नमा अध्ययनको गहिराइ, चिन्तनको अनुशासन र संवादप्रतिको इमानदारी स्पष्ट झल्किन्थ्यो। त्यतिबेला नै लाग्यो—यो युवक केवल प्रश्न सोध्ने सञ्चालक होइन, प्रश्नभित्र अर्को प्रश्न खोज्ने चिन्तक पनि हो।

डडेलधुराको सदरमुकाम नजिकै गैरी–डोटी, कारिगाउँका विवेक पन्त हाल कञ्चनपुरलाई आफ्नो कर्मभूमि बनाइरहेका छन्। इन्जिनियरिङ अध्ययनसँगै प्राविधिक विषयका प्रशिक्षकका रूपमा सक्रिय उनी भाषा, साहित्य, संस्कृति र पत्रकारिताप्रति पनि उत्तिकै अनुरक्त छन्। प्रविधिको कठोर अनुशासन र साहित्यको कोमल संवेदनालाई एउटै जीवनमा सन्तुलित राख्न सक्नु आफैँमा उल्लेखनीय विशेषता हो। यही विशेषताले उनलाई समकालीन युवापुस्तामाझ फरक पहिचान दिन थालेको छ।

उनले सामाजिक सञ्जालमा रोजेको परिचय “Being Bibek Pant” ले पनि मेरो ध्यान तानेको थियो। त्यो नाम केवल एउटा डिजिटल परिचय होइन; त्यो निरन्तर ‘बन्दै जाने’ यात्राको घोषणा हो। ‘Being‘ अर्थात् निरन्तर निर्माणको प्रक्रिया। मलाई लाग्छ, उनी आफ्नो नामको अर्थ—’विवेक’—लाई जीवन र सिर्जनामा क्रमशः सार्थक बनाउँदै जाने यात्रामा छन्। यही सम्भावनाले उनको कविताप्रति मेरो रुचि बढायो।धेरै रचना पढे सुनेको छैन उनको एउटा कविता वाचनको भिजुअल फेसबुकमा हेरे पछि कविता त माग्नु पर्छ भनेर मेसेज गरे अनि तीन वटा पाइयो, यसो हेर्दा यहि :— पागल_बन्न_चाहन्छु ले मेरो मन तान्यो, दिनभरि फुर्सद भयेको बेला सोचे र लेखुँ भनेर पल्टिदा अन्तिम सम्पादन गर्दा सम्म त सबै बिर्सिएछु अनि घर र छिमेकका सबै मस्त निन्द्रामा अनि म चाहि मोवाइलको किप्याडमा ट्यापट्याट गर्दा गर्दै त रातको १२:२१स्क्रिनको घडीले देखाइ रहेछ, बस भयो भन्दै, विश्राम लिएको, पछि हेर्दा त आफै छक्क महाभारतको एक पर्व भै सकेछ ।

उनको “म पागल बन्न चाहन्छु” शीर्षकको कविता पढ्दा मेरो मनमा एउटा रोचक अनुभूति जाग्यो। यो कविता भावुकताको क्षणिक विस्फोट होइन; यो एउटा प्राविधिक मस्तिष्कभित्र जागेको कवि-चेतनाको उद्घोष हो। यसमा कल्पना छ, तर कल्पनाभित्र दर्शन पनि छ; विद्रोह छ, तर विद्रोहभित्र करुणा पनि छ; असम्भवको घोषणा छ, तर त्यसभित्र भविष्यको सम्भावनाप्रतिको अटल विश्वास पनि छ।

यसैले मैले यो कवितालाई परम्परागत साहित्यिक समीक्षाको सीमाभित्र मात्र होइन, “इञ्जिनियरिङ डाइग्नोसिस” को दृष्टिबाट पनि हेर्ने प्रयास गरेको छु। किनभने यो कवितामा शब्दहरू मात्र छैनन्, विचारका संरचनाहरू छन्; भावनाहरू मात्र छैनन्, सम्भावनाका नक्साहरू छन्; र कल्पना मात्र छैन, भविष्य निर्माण गर्ने चेतनाको आधाररेखा पनि छ।

 

कविताको मूलपाठ

म पागल बन्न चाहन्छु

बृक्षका अश्रुधाराहरू देख्न चाहन्छु,

चट्टानका वेदनाहरू सुन्न चाहन्छु।

शिखरका भावनाहरू बोल्न चाहन्छु,

अस्तित्वका योजनाहरू बुन्न चाहन्छु।

हो, म यस्तै पागल बन्न चाहन्छु।

माटोमुनि उड्न चाहन्छु,

शून्यतलमा हिँड्न चाहन्छु।

प्राणवायुको भित्ता बनाई,

जलप्रवाहलाई छानो बनाउन चाहन्छु।

हो, म यस्तै पागल बन्न चाहन्छु।

ध्वनिलाई सुँघ्न चाहन्छु,

सुवासलाई सुन्न चाहन्छु।

शब्दहरूका क्यानभास बनाई,

मौनताको वाचन गर्न चाहन्छु।

हो, म यस्तै पागल बन्न चाहन्छु।

प्रभाको बेगमा घुम्न चाहन्छु,

तेजपुञ्जको छायामा हराउन चाहन्छु।

सागरका गहिराइमा खेल्न चाहन्छु।

हो, म यस्तै पागल बन्न चाहन्छु। ”

✍️ ई. विवेक पन्त 

 

इन्जिनियरिङ डाइग्नोसिस कविताको साहित्यिक दार्शनिक र वैचारिक विश्लेषण

कविता पढिसकेपछि सबैभन्दा पहिले मनमा उठ्ने प्रश्न हो—कवि किन “पागल” बन्न चाहन्छन्? सामान्य अर्थमा पागलपन विवेकहीन अवस्थाको सूचक हो; तर यस कवितामा “पागल” शब्दको अर्थ ठीक उल्टो छ। यहाँ पागलपन स्थापित सीमाहरू, परम्परागत सोच र यान्त्रिक यथार्थका साँघुरा घेराहरू भत्काएर नयाँ सम्भावनाको खोजी गर्ने सर्जनात्मक साहसको प्रतीक बनेर आएको छ। समाजले जुन चिन्तनलाई असामान्य ठान्छ, इतिहासले प्रायः त्यही चिन्तनलाई नवीन युगको आरम्भका रूपमा स्वीकार गरेको छ। त्यसैले कविको “पागलपन” वास्तवमा असाधारण चेतनाको अर्को नाम हो।

यदि यस कवितालाई इञ्जिनियरिङको भाषामा बुझ्ने हो भने, कविले देखिने संरचनाभन्दा अदृश्य संरचनाको नक्सा तयार गरिरहेका छन्। इञ्जिनियरले पुल, भवन र सडक निर्माण गर्नुअघि तिनको भार, सन्तुलन, तनाव र सम्भावित जोखिमको विश्लेषण गर्छ; त्यस्तै कविले पनि अस्तित्वका अदृश्य संरचनाहरूको परीक्षण गरिरहेका छन्। उनी रुखको काठ देख्दैनन्, त्यसको आँसु देख्न चाहन्छन्; चट्टानको कठोरता होइन, त्यसको पीडा सुन्न चाहन्छन्। यस अर्थमा यो कविता भौतिक संरचनाको होइन, संवेदनाको इञ्जिनियरिङ हो।

पहिलो स्तम्भ प्रकृतिसँग कविको आत्मीय सम्बन्धको उद्घोष हो। “बृक्षका अश्रुधारा”, “चट्टानका वेदना”, “शिखरका भावना” जस्ता बिम्बहरूले प्रकृतिलाई चेतनशील सत्ता मानेर त्यससँग संवाद गर्ने आकांक्षा व्यक्त गर्छन्। यहाँ मानवीकरण (Personification) केवल शैलीगत उपकरण होइन; सम्पूर्ण सृष्टिलाई एउटै जीवनचेतनाको विस्तारका रूपमा हेर्ने गहिरो दार्शनिक दृष्टिकोण हो। कवि प्रकृतिको स्वामी बन्न खोज्दैनन्, बरु त्यसको सहयात्री बन्न चाहन्छन्।

दोस्रो स्तम्भमा कवि भौतिक विज्ञानका स्थापित नियमहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्छन्। “माटोमुनि उड्न”, “शून्यतलमा हिँड्न”, “प्राणवायुको भित्ता” र “जलप्रवाहको छानो” बनाउने कल्पना वैज्ञानिक यथार्थ होइन; तर हरेक महान् वैज्ञानिक उपलब्धिको सुरुआत पनि यस्तै असम्भव लाग्ने कल्पनाबाट भएको हो। त्यसैले यो स्तम्भले असम्भवमाथि विश्वास गर्ने साहसको प्रतिनिधित्व गर्छ। यहाँ कवि यथार्थको निषेध गर्दैनन्; बरु भविष्यको सम्भावित यथार्थको कल्पना गर्छन्।

तेस्रो स्तम्भ कविताको सबैभन्दा गहन र कलात्मक भाग हो। “ध्वनिलाई सुँघ्ने”, “सुवासलाई सुन्ने”, “शब्दहरूका क्यानभास” र “मौनताको वाचन” जस्ता प्रयोगहरूले इन्द्रियहरूको परम्परागत सीमालाई भङ्ग गरेका छन्। साहित्यशास्त्रमा यसलाई ‘सिनेस्थेसिया’ (Synesthesia) अर्थात् इन्द्रियहरूको अन्तरसम्बन्धका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। कवि दृश्यलाई श्रव्य, श्रव्यलाई घ्राण र मौनतालाई भाषामा रूपान्तरण गर्न चाहन्छन्। यसले कविता केवल अर्थको माध्यम नभई अनुभूतिको नयाँ आयाम बन्न पुगेको छ।

अन्तिम स्तम्भमा “प्रभाको बेगमा घुम्ने”, “तेजपुञ्जको छायामा हराउने” र “सागरका गहिराइमा खेल्ने” चाहनाले विरोधाभास (Paradox) को सुन्दर प्रयोग गरेको छ। प्रकाशको छाया हुँदैन भन्ने वैज्ञानिक सत्यलाई कविले काव्यिक सत्यमा रूपान्तरण गरेका छन्। यही विरोधाभासले कविता यथार्थको प्रतिलिपि नभई सर्जनात्मक सत्यको निर्माण हो भन्ने प्रमाणित गर्छ।

ई. विवेक पन्तद्वारा रचित यस सुन्दर र दार्शनिक कविताको संरचनात्मक विश्लेषण (Structural Analysis) गर्दा निम्न मुख्य नतिजाहरू देखा पर्दछन्:

 

१. बाह्य संरचना र श्लोक गठन (Stanza Typography)

चार श्लोकको बनोट: कविता स्पष्ट रूपमा चारवटा श्लोक (Stanzas) मा विभाजित छ।

समान स्थायी पङ्क्ति: प्रत्येक श्लोकको अन्त्य “हो म यस्तै पागल बन्न चाहन्छु।” भन्ने एकै प्रकारको बलियो घोषणात्मक पङ्क्तिबाट भएको छ। यसले कवितालाई एउटा निश्चित लय र एकता प्रदान गर्दछ।

समान पङ्क्ति सङ्ख्या: पहिलो श्लोकमा ५ पङ्क्ति र बाँकी तीनवटै श्लोकमा ५-५ पङ्क्तिहरू नै रहेका छन्। यसले कविताको दृश्य सन्तुलन (Visual Symmetry) मिलाएको छ।

२. लय र अनुप्रास योजना (Rhyme and Meter)

मुक्त छन्द (Free Verse): यो कविता कुनै शास्त्रीय बद्ध छन्दमा आधारित छैन। यो आधुनिक मुक्त छन्दमा लेखिएको छ।

अन्त्यानुप्रास (End Rhyme): श्लोकका भित्री पङ्क्तिहरूमा उत्कृष्ट आन्तरिक र अन्त्य अनुप्रासको प्रयोग छ:

पहिलो श्लोक: चाहन्छु, सुन्न चाहन्छु, बोल्न चाहन्छु, बुन्न चाहन्छु।

दोस्रो श्लोक: उड्न चाहन्छु, हिड्न चाहन्छु, बनाउन चाहन्छु।

तेस्रो श्लोक: सुघ्न चाहन्छु, सुन्न चाहन्छु, गर्न चाहन्छु।

चौथो श्लोक: घुम्न चाहन्छु, हराउन चाहन्छु, खेल्न चाहन्छु।

गत्यात्मक प्रवाह: “चाहन्छु” शब्दको बारम्बार दोहोर्‍याइ (Repetition) ले कवितामा एउटा साङ्गीतिक बहाव र तीब्र इच्छाको लय पैदा गरेको छ।

 

३. विपरीतार्थक र विरोधाभासपूर्ण संरचना (Oxymoron and Paradox)

कविताको मुख्य संरचना नै विरोधाभास (Paradox) मा टिकेको छ। कविले भौतिक रूपमा असम्भव लाग्ने कुराहरूलाई जोडेर संरचना तयार पारेका छन्:

माटोमुनि उड्नु र शून्यतलमा हिँड्नु (दिशा र स्थानको उल्टो संयोजन)।

ध्वनिलाई सुँघ्नु र सुवासलाई सुन्नु (ज्ञानेन्द्रियहरूको कार्य साटासाट वा Synesthesia)। मौनताको वाचन (शान्त रहनु तर व्यक्त पनि गर्नु)।

तेजपुञ्जको छाया (प्रकाशको आफ्नै छाया हुनु)।

 

४. समानान्तरता (Parallelism)

कविताका हरेक हरफहरू “क्रियापद + चाहन्छु” को संरचनामा बाँधिएका छन्।

जस्तै: देख्न चाहन्छु, सुन्न चाहन्छु, बोल्न चाहन्छु, बुन्न चाहन्छु।

यो व्याकरणिक समानान्तरताले पाठकको ध्यान विचारको गहिराइतर्फ केन्द्रित गराउन मद्दत गर्छ।

 

५. विम्ब र प्रतीकको संयोजन (Imagery and Symbolism)

संरचनागत रूपमा कविताले पञ्चतत्व (माटो, जल, तेज, वायु, आकाश) र प्राकृतिक अवयवहरूलाई आधार बनाएको छ:

प्रकृति र भावनाको अभेद्य सम्बन्ध: वृक्ष, चट्टान, शिखर, माटो, सागर जस्ता अचेतन वा प्राकृतिक वस्तुलाई मानवीय भावना (अश्रुधारा, वेदना) दिइएको छ (Personification)।

यो कविता संरचनाको दृष्टिकोणबाट अत्यन्तै सन्तुलित, प्रवाहात्मक र आधुनिक छ। सामान्य अर्थमा “पागलपन” भनिए तापनि संरचनागत रूपमा यसले संसारलाई हेर्ने एक फरक, आध्यात्मिक र अतियथार्थवादी (Surrealist) दृष्टिकोणलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

साहित्यिक ओज

यस कविताको प्रमुख शक्ति यसको साहित्यिक ओजमा निहित छ। कविले सामान्य शब्दहरूबाट असामान्य अर्थ निर्माण गरेका छन्। कविता पढ्दा बिम्बहरू आँखाअगाडि उभिन्छन्, तर तिनको अर्थ केवल दृश्यमा सीमित रहँदैन; ती पाठकको अन्तर्मनमा प्रवेश गरेर चिन्तनको प्रक्रिया सुरु गराउँछन्। यही गुणले यस कवितालाई सामान्य भावकविताभन्दा माथि उठाएको छ।

कवितामा अनुप्रास, पुनरुक्ति, मानवीकरण, विरोधाभास, प्रतीक र रूपकहरूको स्वाभाविक प्रयोग भएको छ। प्रत्येक अन्त्यमा दोहोरिएको “हो, म यस्तै पागल बन्न चाहन्छु” भन्ने पङ्क्तिले कवितालाई लयात्मकता मात्र दिएको छैन, कविको अटल आत्मविश्वासलाई पनि सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ।

दार्शनिक धरातल

यो कविता मूलतः अस्तित्ववादी प्रश्नबाट आरम्भ भएर पूर्वीय अद्वैत चेतनातर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ। कविले मानव र प्रकृतिबीच कुनै विभाजन देख्दैनन्। उनी रुख, चट्टान, शिखर, मौनता, प्रकाश र सागर सबैमा एउटै जीवनचेतनाको स्पन्दन खोज्छन्। यो दृष्टि उपनिषद्को “सबैमा एउटै सत्य विद्यमान छ” भन्ने भावसँग सामीप्य राख्छ।

यो कविता भौतिक धरातलको विम्ब प्रयोग गरी आध्यात्मिक शिखर र अस्तित्वको गहिराइ नाप्ने एक उत्कृष्ट, कलात्मक र दार्शनिक रचना हो।

साथै कवितामा स्वतन्त्र चिन्तन, सीमाभङ्ग र आत्मअन्वेषणको आग्रह भएकाले आधुनिक अस्तित्ववादी दर्शनको प्रभाव पनि अनुभूत हुन्छ। कवि संसारलाई जस्तो छ त्यस्तै स्वीकार गरेर बस्दैनन्; उनी त्यसलाई नयाँ अर्थ दिन चाहन्छन्। यही चाहनाले कवितालाई वैचारिक गहिराइ प्रदान गरेको छ।

यो कविता सतहमा हेर्दा एउटा सहज मनको रहरजस्तो देखिए तापनि, वास्तवमा यो दार्शनिक मनभित्र कोरिएको जीवन र जगतको गहन प्रतिबिम्ब हो। यसलाई एक सटीक टिप्पणीका रूपमा निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ:

तार्किक घेराभन्दा माथिको चेतना: सामान्य मानिसले भौतिक वा व्यावहारिक आँखाले मात्र संसार हेर्छ। तर कविले संसारका स्थापित नियमहरू भन्दा माथि उठेर अस्तित्वलाई महसुस गर्न खोजेका छन्। जसलाई समाजले ‘पागलपन’ भन्छ, त्यो वास्तवमा परम चेतना र दार्शनिक गहिराइ हो।

इन्द्रियातीत अनुभव (Synesthesia): कविले हाम्रा भौतिक ज्ञानेन्द्रियहरूको सीमालाई तोडिदिएका छन्। ध्वनिलाई कानले सुन्नु र सुवासलाई नाकले सुँघ्नु सहज कुरा हो, तर कवि लेख्छन्—”ध्वनीलाइ सुघ्न चाहन्छु, सुभासलाइ सुन्न चाहन्छु”यो साधारण भावना मात्र नभएर प्रकृति र अस्तित्वसँग एकाकार हुँदा पैदा हुने एक गहिरो दार्शनिक र अतियथार्थवादी (Surreal) अनुभूति हो।

प्रकृतिको मानवीकरण र समवेदना: कविले जड मानिने चट्टान वा वृक्षमा पनि प्राण र भावना देखेका छन्। प्रकृतिसँगको यो अद्वैत भाव दार्शनिक चिन्तन बिना सम्भव छैन—”बृक्षका अश्रुधाराहरु देख्न चाहन्छु, चट्टानका बेदनाहरु सुन्न चाहन्छु”।

विपरित तत्वहरूको सन्तुलन र मौनताको दर्शन: संसारका विपरीत देखिने तत्वहरू (जस्तै प्रकाश र छाया, शब्द र मौनता) बीचको अभेद्य सम्बन्धलाई कविले उजागर गरेका छन्। “तेजपुन्जको छायामा हराउन चाहन्छु” भन्नु र “मौनताको वाचन गर्न चाहन्छु” भन्नुले बुद्धत्व वा पूर्वीय दर्शनको ‘शून्यता’ तर्फ सङ्केत गर्छ।

छोटकरीमा भन्नु पर्दा यो कविता सहज मनको रहर वा कल्पना मात्र हुँदै होइन। यो त स्थापित सामाजिक र भौतिक संरचनाका पर्खालहरू भत्काएर, ‘पागल’ उपनाम स्वीकार गरेरै भए पनि ब्रह्माण्डको अन्तिम सत्य र सौन्दर्यलाई आत्मसात गर्न खोज्ने एउटा उच्च दार्शनिक मनको कलात्मक प्रतिबिम्ब हो।

भविष्यप्रतिको दृष्टिकोण

यस कविताको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको भविष्यदृष्टि हो। कवि वर्तमानका सीमामा सन्तुष्ट छैनन्। उनी नयाँ सम्भावनाको खोजमा छन्। उनका असम्भवजस्ता लाग्ने सबै कल्पनाहरू वास्तवमा मानवीय प्रगतिको आधारभूत ऊर्जा हुन्। आजको विज्ञान हिजोको कल्पना थियो, र आजको कल्पना भोलिको यथार्थ बन्न सक्छ भन्ने विश्वास कविताभरि प्रवाहित छ। यस दृष्टिले हेर्दा कविता निराशाको होइन, आशा र आविष्कारको कविता हो।

कवि-प्रवृत्तिको संकेत

यस कविताले विवेक पन्तलाई भावनात्मक कविभन्दा बढी चिन्तनशील, प्रयोगधर्मी, प्रतीकवादी र दार्शनिक प्रवृत्तिका कविका रूपमा परिचित गराउँछ। उनी प्रत्यक्ष यथार्थको वर्णन गर्दैनन्; यथार्थभित्र लुकेको अर्को यथार्थको खोज गर्छन्। उनका लागि कविता घटनाको विवरण होइन, चेतनाको अन्वेषण हो।

विशेषतः प्राविधिक शिक्षा र साहित्यिक संवेदनाको समन्वय उनका भावी सिर्जनाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सक्छ। यदि अध्ययन, अनुभव र भाषिक परिपक्वता निरन्तर विकसित हुँदै गयो भने उनले नेपाली कवितामा मौलिक चिन्तन र प्रयोगधर्मिताको विशिष्ट स्थान निर्माण गर्न सक्ने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।

 

निष्कर्ष

“म पागल बन्न चाहन्छु” कविता कुनै क्षणिक भावावेगको उपज होइन; यो सृजनात्मक विद्रोहको घोषणापत्र हो। यसले पाठकलाई स्थापित सीमाहरू पुनः विचार गर्न बाध्य बनाउँछ। कविता पढिसकेपछि मनमा एउटा विश्वास जन्मिन्छ—असामान्य सपना देख्नेहरूलाई वर्तमानले ‘पागल’ भन्न सक्छ, तर भविष्यले उनीहरूलाई द्रष्टा, सर्जक र पथप्रदर्शकका रूपमा सम्झन्छ।

 

विवेक पन्तभित्रको इञ्जिनियरले संरचनाको भाषा बुझ्छ भने भित्रको कविले चेतनाको भाषा बोल्छ। यी दुई धाराको समन्वयले भविष्यमा उनको व्यक्तित्वलाई अझ विशिष्ट बनाउनेछ। साहित्यप्रतिको यही अनुराग, अध्ययनप्रतिको निष्ठा र जीवनप्रतिको जिज्ञासा कायम रहिरहे उनी प्राविधिक क्षेत्रका मात्र होइन, समकालीन नेपाली साहित्यका पनि आशालाग्दा युवा स्रष्टाका रूपमा स्थापित हुनेछन् भन्ने विश्वासका साथ उनको उज्ज्वल सिर्जनात्मक यात्राको हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु।

 

— समीक्षक : जगन्नाथ आत्रेय

महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर