पवित्र श्रावण महिना र सात्विक भोजनको महत्व

कञ्चनपुर । श्रावण महिना हिन्दु धर्मावलम्विहरुको लागी , विशेष धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेको समय हो। यो महिना भगवान शिवको पूजा-अर्चनासँग जोडिएको छ , यो महिना भरि अझै विशेष गरे सोमवारको दिन देश भरिकै शिव मन्दिरहरुमा पुजापाठ र दर्शन गर्नेहरुको भिड हुने गर्छ ।

यस महिनालाई पवित्र र आध्यात्मिक महिना पनि मानिन्छ। श्रावण महिना भरिमा गरिने सात्विक भोजनको सेवनले शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। श्रावण महिना भगवान शिवको विशेष कृपासँग सम्बन्धित छ। यो महिनामा शिवभक्तहरूले व्रत, उपवास, र शिवलिंगमा जल, दूध, बेलपत्र आदि चढाउने गर्छन्।

विशेषगरी, श्रावणको सोमबारलाई ‘श्रावण सोमबारको रूपमा मनाइन्छ, जसमा लाखौँ भक्तहरू शिव मन्दिरमा पूजा गर्न पुग्छन्। यो महिना आत्मसंयम, ध्यान, र आध्यात्मिक साधनाको लागि उपयुक्त मानिन्छ।श्रावण महिना भगवान शिवको प्रिय महिना मानिन्छ। पौराणिक कथनअनुसार, यो महिनामा समुद्र मन्थनको समयमा भगवान शिवले विष पिएर संसारको रक्षा गर्नुभयो, जसले उनलाई नीलकण्ठको उपाधि दिलायो।

यसैले, श्रावणमा शिवको पूजा, व्रत, र धार्मिक कार्यहरूको विशेष महत्व छ। यो महिना वर्षातको समयमा पर्छ, जसले प्रकृतिको हरियाली र शान्त वातावरणले भक्तिको भावनालाई अझ गहिरो बनाउँछ।
श्रावण महिनामा विभिन्न प्रकारका उपवासहरू गरिन्छ, जसले भक्तहरूको मन, शरीर र आत्मालाई शुद्ध राख्न मद्दत गर्छ। यहाँ केही प्रमुख उपवासहरू उल्लेख गरिएको छ:

१) श्रावण सोमबार व्रत
श्रावण महिनाको सोमबारलाई विशेष रूपमा भगवान शिवको पूजासँग जोडिएको छ। यो दिन भक्तहरूले उपवास राख्छन् र शिव मन्दिरमा गएर पूजा-अर्चना गर्छन्।

व्रत विधि: बिहान स्नान गरेर शिवलिंगमा जल, दूध, बेलपत्र, धतुरो र फूल चढाइन्छ। उपवासमा सात्विक भोजन (जस्तै: फलफूल, दूध) खाइन्छ र केही भक्तहरूले निर्जला व्रत पनि राख्छन्।

महत्व: यो व्रतले मनोकामना पूर्ति, स्वास्थ्य र समृद्धिको आशीर्वाद प्राप्त हुने विश्वास छ। अविवाहित महिलाहरूले यो व्रत राम्रो वर प्राप्तिको कामना सहित भगवान शिवको पुजा अर्चना गरि बस्ने गर्छन ।

२) मंगल गौरी व्रत
श्रावण महिनाको मंगलबारमा माता पार्वतीको पूजा गरी मंगल गौरी व्रत राखिन्छ। यो व्रत विशेषगरी विवाहित महिलाहरूले पति र परिवारको सुख-समृद्धिका लागि राख्छन्।

व्रत विधि: माता पार्वतीको पूजा, मंगल गौरीको कथा सुन्ने र सात्विक भोजन वा फलाहार गर्ने चलन छ।

महत्व: यो व्रतले वैवाहिक जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउने विश्वास गरिन्छ।

३) पूर्ण उपवास (निर्जला व्रत)
केही भक्तहरूले श्रावण महिनाभरि वा निश्चित दिनमा पूर्ण उपवास राख्छन्, जसमा पानीसम्म नखाई भगवान शिवको भक्ति गरिन्छ।
महत्व: यो व्रतले आत्मसंयम र भगवानप्रति समर्पणको भावना जागृत गर्छ।

४) फलाहार व्रत
अधिकांश भक्तहरूले श्रावणमा मांसाहार, लसुन, प्याज र तामसिक भोजन त्यागेर फलाहार वा सात्विक भोजनमा आधारित उपवास गर्छन्।

महत्व: यो उपवासले पाचन प्रणालीलाई हल्का राख्छ र आध्यात्मिक शुद्धता कायम गर्छ।

श्रावणमा प्रकृतिको सौन्दर्य पनि बेग्लै हुन्छ। वर्षातको समयमा हरियाली र शान्त वातावरणले मनलाई शान्त र सात्विक बनाउँछ। यो समयमा सात्विक भोजनको सेवनले व्यक्तिलाई शुद्धता र शान्तिको अनुभव गराउँछ। सात्विक भोजन त्यस्तो खाना हो जुन शुद्ध, पौष्टिक र सजिलै पाच्य हुन्छ। आयुर्वेद र योग शास्त्रअनुसार सात्विक भोजनले मन र शरीरलाई शान्त, स्वस्थ र ऊर्जावान बनाउँछ।

श्रावण महिनामा सात्विक भोजनको सेवन गर्नुको विशेष महत्व छ। यसका केही कारणहरू निम्न छन्:

१) आध्यात्मिक शुद्धता: सात्विक भोजनले मनलाई शान्त र विचारलाई स्पष्ट बनाउँछ, जसले ध्यान र पूजामा एकाग्रता बढाउँछ। यो महिनामा भक्तहरूले शिवको कृपा प्राप्त गर्न आत्मसंयम र शुद्धतामा जोड दिन्छन्, र सात्विक भोजनले यो उद्देश्यलाई सहयोग गर्छ।

२) शारीरिक स्वास्थ्य: वर्षातको समयमा पाचन प्रणाली कमजोर हुन सक्छ। सात्विक भोजन हल्का र सुपाच्य हुने भएकाले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्छ। साथै यो मौसममा ब्याक्टेरिया र संक्रमणको जोखिम बढी हुन्छ, जसलाई ताजा र शुद्ध खानाले कम गर्न सकिन्छ।

३) मानसिक शान्ति: सात्विक भोजनले तमसिक (नकारात्मक) र राजसिक (अतिउत्तेजक) गुणहरूलाई नियन्त्रण गर्छ। यसले मानसिक तनाव, चिन्ता र क्रोधलाई कम गर्छ, जुन श्रावणको आध्यात्मिक साधनाको लागि आवश्यक छ।

४) प्रकृतिसँग सामञ्जस्य: श्रावणमा प्रकृतिको सन्तुलन र शुद्धतासँग जोडिन सात्विक भोजन उपयुक्त हुन्छ। यो भोजनले पर्यावरणसँग सामञ्जस्य राख्दै प्राकृतिक जीवनशैलीलाई प्रोत्साहन गर्छ।

श्रावण महिना भगवान शिवको भक्ति, आत्मसंयम, र आध्यात्मिक साधनाको लागि विशेष समय हो। यस महिनामा गरिने उपवास र धार्मिक कार्यहरूले भक्तहरूलाई शारीरिक, मानसिक, र आध्यात्मिक रूपमा शुद्ध र सशक्त बनाउँछ।

श्रावण सोमबार व्रत, मंगल गौरी व्रत, शिवलिंग पूजा जस्ता कार्यहरूले भक्तहरूको जीवनमा सकारात्मकता र शान्ति ल्याउँछ। सात्विक भोजन र जीवनशैली अपनाएर यो महिनालाई अझ पवित्र र अर्थपूर्ण बनाउन सकिन्छ। तसर्थ, श्रावण महिनामा यी धार्मिक कार्य र उपवासलाई समर्पण र श्रद्धाका साथ पालना गर्नुहोस्।

निर्मला जोशी श्री दशरथ आधारभूत विद्यालयकी शिक्षिका हुन्।