लोप हुँदै गएको ‘न्वालो’ र यसको संरक्षणको आवश्यकता

कञ्चनपुर । नेपालको पहाडी तथा हिमाली भेगमा पानीको स्रोतका रूपमा रहेका न्वालोहरू अहिले लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन्। विशेष गरी पहाडी जिल्लाहरूमा, जब धाराको सुविधा सीमित थियो, न्वालो स्थानीयहरूको प्रमुख जलस्रोत थियो। प्राकृतिक मूलबाट बग्ने पानी संकलन गर्ने यी परम्परागत संरचनाहरू आज उपेक्षित अवस्थामा छन्।

“न्वालो” मूलबाट निस्किएको पानीलाई संकलन गरेर सफा रूपमा भण्डारण गर्ने ठाउँ हो। परम्परागत रूपमा ढुंगा, माटो, काठ वा सिमेन्ट प्रयोग गरी बनाइने यस्ता संरचनाले स्वच्छ पानी उपलब्ध गराउने मात्र नभई वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न पनि मद्दत गर्थे। न्वालो प्राकृतिक रूपमा बग्ने पानीको स्रोत भएकाले शुद्ध मानिन्थ्यो।

यसमा सञ्चित पानी स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुँदैनथ्यो, किनभने यो जमिनको भित्रबाट निस्कने पानी हुन्थ्यो, जसले प्राकृतिक रूपमा छान्ने काम गरिन्थ्यो।न्वालो स्थानीय जलचक्रको महत्वपूर्ण हिस्सा थियो। यसको संरक्षणले भूगर्भीय पानीको सतहलाई सन्तुलित राख्थ्यो। तर, अहिले प्लास्टिक पाइपबाट अनियन्त्रित रूपमा पानी तान्ने प्रवृत्तिले पानीका प्राकृतिक स्रोतहरू सुक्दै गएका छन्।

गाउँघरमा न्वालो पानी मात्र होइन, भेटघाट गर्ने थलो पनि थियो। स्थानीयहरू बिहान-बेलुका पानी भर्न जाने क्रममा आपसी कुराकानी, मेलमिलाप गर्ने गर्थे। यो परम्परा हराउँदै जाँदा सामाजिक सम्बन्धमा पनि असर परिरहेको छ।आज विभिन्न ठाउँमा पानीको हाहाकार छ। बर्सेनि सुख्खा हुँदै गएको जलवायु परिवर्तनको असरले प्राकृतिक स्रोतहरू पनि घट्दैछन्। यदि पुराना न्वालोहरू पुनःसंरक्षण गरियो भने स्थानीय बासिन्दालाई खानेपानी अभावको समस्या कम गर्न सकिन्छ।

न्वालो लोप हुनुका पछाडि विभिन्न कारण छन्। पहिले गाउँ-गाउँमा धाराको सुविधा थिएन, तर अहिले सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले पानीका पाइप वितरण गरेपछि मानिसहरू न्वालोतर्फ ध्यान दिन छोडे। यसबाहेक, आधुनिक संरचनाहरू आएपछि पुराना न्वालोहरू मर्मत नगरिएका कारण जीर्ण बन्दै गए।

जलवायु परिवर्तन, अनियन्त्रित वन फँडानी, भू-क्षय र अनियन्त्रित जल दोहनका कारण पनि पानीका स्रोतहरू सुक्दै गएका छन्। साथै, मानिसहरू शहर झर्दै जाँदा गाउँका परम्परागत स्रोतहरू लोप हुँदै जान थालेका छन्।

अब न्वालो संरक्षणका लागि विभिन्न उपायहरू अवलम्बन गर्न आवश्यक छ। पहिलो, स्थानीय समुदाय नै यसको संरक्षणमा अग्रसर हुनुपर्छ। परम्परागत संरचनाहरू मर्मत गर्न स्वयंसेवक समूह बनाउनु जरूरी छ। दोस्रो, स्थानीय तहका सरकार, विकास समितिहरू तथा वातावरण संरक्षण संस्थाहरूले न्वालो पुनर्निर्माण तथा संरक्षणमा लगानी गर्नुपर्छ।

तेस्रो, विद्यालय तथा समुदायमा न्वालोको महत्त्वबारे जानकारी गराउने कार्यक्रम सञ्चालन गरी भावी पुस्तालाई यसको आवश्यकता बुझाउनुपर्छ। चौथो, परम्परागत शैलीमा न्वालो पुनःनिर्माण गर्नुका साथै आधुनिक प्रविधि (जस्तैः पानी छान्ने प्रविधि, सौर्य पम्पहरू) प्रयोग गरेर न्वालोलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।न्वालो केवल पानीको स्रोत मात्र होइन, यो हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा पनि हो।

यदि समयमै यसको संरक्षण गरिएन भने प्राकृतिक स्रोतहरूसँगै हाम्रा मौलिक पहिचानहरू पनि लोप हुनेछन्। स्थानीय समुदाय, सरकारी निकाय तथा वातावरण संरक्षणमा लागेका संस्थाहरू मिलेर न्वालोलाई पुनःसंरक्षण गर्न आवश्यक छ। अबको चुनौती भनेको आधुनिक प्रविधिसँगै परम्परागत जलस्रोतहरूलाई जोगाएर खानेपानीको दिगो व्यवस्थापन गर्नु हो।

यदि हामीले अहिले नै पहल गरेनौं भने भविष्यमा जलसंकट झन् भयावह हुन सक्छ। त्यसैले, न्वालोलाई बिर्सिनु हुँदैन, बरु यसलाई बचाउने अभियानमा जुट्नु पर्छ!