महेन्द्रनगर । भारतीय वैदिक तथा शाक्त दर्शनमा देवीलाई केवल आराधनाको विषयका रूपमा मात्र नभई सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड, प्रकृति, चेतना र अस्तित्वको मूल आधारका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यही दार्शनिक मान्यतालाई गहिरोसँग प्रस्तुत गर्ने महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ हो– देव्यथर्वशीर्ष, जसलाई देवी उपनिषद् पनि भनिन्छ।
अथर्ववेदसँग सम्बन्धित शाक्त उपनिषद् परम्परामा पर्ने यस ग्रन्थले देवीलाई ब्रह्मस्वरूपिणीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै समस्त जगत् प्रकृति र पुरुषात्मक स्वरूपबाट अभिव्यक्त भएको व्याख्या गर्छ। यसले सृष्टिको उत्पत्ति, शक्ति, चेतना, शून्य, अशून्य र अस्तित्वको आधारबारे महत्त्वपूर्ण दार्शनिक प्रश्नहरू उठाएको छ।
ग्रन्थको प्रारम्भमै सबै देवताहरूले देवीलाई प्रश्न गर्छन्– “कासि त्वं महादेवी?” अर्थात्, हे महादेवी, तपाईं को हुनुहुन्छ? यो प्रश्न देवीको परिचयमा मात्र सीमित छैन, बरु समग्र अस्तित्वको मूल आधार के हो भन्ने दार्शनिक जिज्ञासासँग जोडिएको छ।
देव्यथर्वशीर्षमा देवीले आफूलाई “अहं ब्रह्मस्वरूपिणी” अर्थात् म नै ब्रह्मस्वरूपिणी हुँ भनेर परिचित गराएकी छन्। वेदान्त दर्शनमा ब्रह्मलाई सम्पूर्ण अस्तित्वको परम आधार मानिन्छ। यस दृष्टिले देवी कुनै सीमित शक्ति वा स्वरूप मात्र नभई समस्त सृष्टिको आधारभूत तत्त्वका रूपमा प्रतिष्ठित हुन्छिन्।
त्यस्तै, ग्रन्थमा “मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत्” भनिएको छ। यसको भावार्थ प्रकृति र पुरुषात्मक स्वरूप भएको सम्पूर्ण जगत् देवीबाट अभिव्यक्त भएको हो भन्ने हुन्छ। यसले भौतिक जगत् र चेतनासम्बन्धी पक्षलाई एउटै व्यापक दार्शनिक संरचनाभित्र बुझ्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।
देव्यथर्वशीर्षको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष “शून्यं चाशून्यं च” भन्ने कथन हो। अर्थात् देवी शून्य पनि हुन् र अशून्य पनि। यसलाई दृश्य र अदृश्य, व्यक्त र अव्यक्त तथा प्रकट र अप्रकट अवस्थाबीचको दार्शनिक सम्बन्धका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। यसले मानव बुझाइभन्दा पर रहेको अस्तित्वको स्वरूपबारे चिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ।
शक्ति र आधुनिक विज्ञानबीचको सम्बन्ध
देव्यथर्वशीर्षमा वर्णित शक्तिको अवधारणा र आधुनिक विज्ञानमा व्याख्या गरिने ऊर्जाबीच तुलनात्मक अध्ययन गर्न सकिन्छ। शाक्त दर्शनमा शक्ति सृष्टि, अभिव्यक्ति, चेतना र अस्तित्वको व्यापक तत्त्व हो भने आधुनिक भौतिक विज्ञानमा ऊर्जा भौतिक प्रणालीको अवस्था र परिवर्तनसँग सम्बन्धित मापनयोग्य परिमाण हो।
त्यसैले यी दुई अवधारणाबीच केही भाषिक तथा वैचारिक समानता देखिए पनि तिनलाई एउटै अर्थमा बुझ्न मिल्दैन। देव्यथर्वशीर्षले आधुनिक विज्ञानका सिद्धान्त प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गरेको दाबी गर्नु उपयुक्त हुँदैन। बरु यसले उठाएका अस्तित्व र शक्तिसम्बन्धी प्रश्नलाई आधुनिक वैज्ञानिक ज्ञानसँग तुलनात्मक रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
प्रकृति र ब्रह्माण्डको अन्तरसम्बन्धका विषयमा आधुनिक विज्ञानले पनि महत्त्वपूर्ण तथ्यहरू प्रस्तुत गरेको छ। ताराहरूमा हुने प्रक्रियाबाट विभिन्न रासायनिक तत्त्वको निर्माण हुनु, पृथ्वीमा जलचक्र सञ्चालन हुनु तथा वनस्पति, जीवजन्तु र वातावरणबीच अन्तरनिर्भरता रहनुले प्रकृतिका विविध पक्ष एकअर्कासँग जोडिएका छन् भन्ने देखाउँछ।
देव्यथर्वशीर्षको एकत्वसम्बन्धी दर्शनलाई प्रकृति र समस्त जीवनबीचको सम्बन्ध बुझ्ने दार्शनिक आधारका रूपमा लिन सकिन्छ। यसले मानव जीवन प्रकृतिबाट अलग नभई त्यसैको अभिन्न अङ्ग हो भन्ने सोच विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
चेतना र अस्तित्वबारे दार्शनिक प्रश्न
मानव चेतना आधुनिक विज्ञानका लागि पनि जटिल अनुसन्धानको विषय हो। स्मृति, अनुभूति, संवेदना, आत्मबोध र निर्णय प्रक्रियाको अध्ययनमा स्नायु विज्ञान, मनोविज्ञान तथा दर्शनले आ–आफ्नो योगदान दिँदै आएका छन्।
देव्यथर्वशीर्षको शाक्त दृष्टिले चेतनालाई देवीको व्यापक स्वरूपसँग जोडेर व्याख्या गर्छ। यसले चेतना के हो, यसको अस्तित्वगत आधार के हो र पदार्थ तथा चेतनाबीच कस्तो सम्बन्ध छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ। यद्यपि आध्यात्मिक व्याख्या र आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानका विधि फरक छन्, यी प्रश्नले दुवै क्षेत्रबीच विचारपूर्ण संवादको सम्भावना खोल्छन्।
स्त्रीशक्ति, प्रकृति संरक्षण र सामाजिक सान्दर्भिकता
देव्यथर्वशीर्षको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष देवीलाई सर्वोच्च ब्रह्मतत्त्वका रूपमा प्रतिष्ठित गर्नु हो। यसले स्त्रीतत्त्वलाई आध्यात्मिक रूपमा उच्च स्थान प्रदान गरेको देखिन्छ। आधुनिक सामाजिक सन्दर्भमा यस दर्शनलाई महिलाको सम्मान, समान अधिकार, नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियामा सहभागितासँग जोडेर व्याख्या गर्न सकिन्छ।
त्यस्तै, प्रकृतिलाई व्यापक अस्तित्वको अभिन्न अङ्ग मान्ने दृष्टिकोणले पर्यावरण संरक्षणको महत्त्वलाई पनि उजागर गर्छ। वन विनाश, नदी प्रदूषण, जैविक विविधताको ह्रास र प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहनजस्ता समस्याको समाधानका लागि वैज्ञानिक ज्ञानसँगै नैतिक जिम्मेवारी र सामुदायिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ।
ज्ञान र विवेकको दृष्टिले पनि यस ग्रन्थको अध्ययन महत्त्वपूर्ण छ। परम्परागत ज्ञानप्रति सम्मान राख्दै त्यसको ऐतिहासिक, दार्शनिक र वैज्ञानिक पक्षलाई आलोचनात्मक रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता यसले स्मरण गराउँछ।
प्राचीन दर्शन र आधुनिक विज्ञानबीचको भिन्नता
प्राचीन धार्मिक तथा दार्शनिक ग्रन्थको महत्त्व स्थापित गर्न तिनलाई आधुनिक विज्ञानसँग जबर्जस्ती समान बनाउनु आवश्यक छैन। देव्यथर्वशीर्षले ब्रह्म, शक्ति, प्रकृति, शून्य र चेतनाबारे आध्यात्मिक तथा दार्शनिक व्याख्या प्रस्तुत गरेको छ भने आधुनिक विज्ञानले अवलोकन, प्रयोग, मापन र परीक्षणका आधारमा प्राकृतिक घटनाको अध्ययन गर्छ।
यसैले शास्त्रीय अवधारणा र वैज्ञानिक सिद्धान्तबीचको समानता खोज्दा तिनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, अर्थ र प्रमाणका आधारलाई स्पष्ट राख्नुपर्छ। प्राचीन ग्रन्थको सम्मान गर्नु भनेको त्यसमा आधुनिक विज्ञानका सबै सिद्धान्त पहिले नै समेटिएका थिए भन्ने दाबी गर्नु होइन।
समग्रमा देव्यथर्वशीर्ष केवल धार्मिक आराधनासँग सम्बन्धित ग्रन्थ मात्र नभई ब्रह्माण्डको आधार, शक्ति, चेतना, प्रकृति र मानव अस्तित्वबारे गहिरो चिन्तन प्रस्तुत गर्ने दार्शनिक दस्तावेज हो। यसको अध्ययनले प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी, स्त्रीको सम्मान, ज्ञानको खोज र सामाजिक सहअस्तित्वजस्ता विषयमा नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्न सक्छ।
अन्ततः देव्यथर्वशीर्षले उठाएको मूल प्रश्न “देवी को हुन्?” भन्नेमा मात्र सीमित छैन। यसले जगत्को आधार के हो, अस्तित्वका विविध रूपबीच कस्तो सम्बन्ध छ र त्यसको बोधले मानव जीवनलाई कस्तो दिशा दिन सक्छ भन्ने प्रश्नसमेत उठाउँछ। यही दार्शनिक जिज्ञासा र वैज्ञानिक विवेकबीचको सन्तुलित संवाद नै यस ग्रन्थको समकालीन महत्त्व हो।
लेखक परिचय : जगन्नाथ आत्रेय, महेन्द्रनगर।










Discussion about this post