ओल्के पर्व : मौलिकता, विशिष्टता, इतिहास र सांस्कृतिक जीवनदर्शन

“मरुला भनेर बिसु खानु, बाँचुला भनेर ओल्के खानु।”

जगन्नाथ आत्रेय ; महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर

सुदूरपश्चिममा प्रचलित यो उखान केवल एउटा भनाइ होइन, एउटा इतिहास हो। यसले महामारी, प्राकृतिक विपत्ति र कठिन जीवनयापनको स्मृति बोकेको छ। पुराना समयमा साउन महिनामा हैजा, झाडापखाला, महामारी, बाढीपहिरो, सर्पदंश र अन्य दैवी प्रकोपका कारण धेरै मानिसको मृत्यु हुने गर्थ्यो। त्यसैले भदौ १ गतेसम्म सकुशल बाँच्न पाएको खुसीमा परिवार, आफन्त र समुदाय मिलेर ओल्के पर्व/ओल्के त्यार मनाउने परम्परा बस्यो। यस अर्थमा ओल्के जीवनप्रतिको कृतज्ञता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामूहिक अस्तित्वको उत्सव हो।

 

सिंह राशिमा सूर्य प्रवेश गर्ने दिन मनाइने यस पर्वलाई सुदूरपश्चिममा ओल्के, ओल्को, ओलग वा ओगि भनिन्छ भने भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ–गढवाल) क्षेत्रमा ओलगिया, घी त्यार, घी सङ्क्रान्ति वा सिंह सङ्क्रान्तिका नामले मनाइन्छ।

 

यसै शब्दसँग सम्बन्धित अर्को शब्द पनि छ—”ओल्कनु”। यसको अर्थ स्वागत गर्नु भन्ने पनि हुन्छ। खासगरी देवीदेवताका देउरा/झाँकी मन्दिर प्रवेश गर्ने क्रममा एक अर्को समुदायको देउरो/चकडोल/चःलो लाई गाजाबाजासहित स्वागत गरेर मन्दिरमा भित्र्याउने परम्परालाई ओल्कनु भनिन्छ। ओल्को र ओल्कने परम्पराले नेपाल र उत्तराखण्डबीचको हजारौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्दछ।

 

ओल्को : आत्मीयताको उपहार

 

ओल्के पर्वको मूल केन्द्र “ओल्को” हो। ओल्को भन्नाले आफ्नो श्रमबाट उत्पादन भएका कृषि उपज, दुग्धजन्य पदार्थ वा स्थानीय वस्तु मान्यजन, आफन्त र छिमेकीलाई सम्मानपूर्वक उपहारस्वरूप अर्पण गर्नु हो।

 

यस दिन मकैका घोगा, पिँडालुका गाभा, काँक्रा, मुला, भान्टा, हरियो साग, दूध, दही, घिउ, चामल लगायतका स्थानीय उत्पादन पहिले कुलदेवता, भूमिदेवता र इष्टदेवतामा चढाइन्छ। त्यसपछि परिवारका ज्येष्ठ सदस्य, गुरुजन, आफन्त र छिमेकीलाई ओल्को दिइन्छ। यसले केवल उपहार आदानप्रदान होइन, सम्बन्धको नवीकरण, सम्मान र सामाजिक सद्भावको सन्देश दिन्छ।

 

कृषि सभ्यताको उत्सव

 

ओल्के कृषक समुदायको जीवनसँग गाँसिएको पर्व हो। वर्षायामको कठिन श्रमपछि खेतबारीमा नयाँ मकै, तरकारी र अन्य बाली देखिन थालेको खुसीमा यो पर्व मनाइन्छ। किसानका लागि यो नयाँ उत्पादनको स्वागत गर्ने दिन हो। त्यसैले ओल्के केवल धार्मिक पर्व नभई कृषि सभ्यताको उत्सव पनि हो।

 

स्वास्थ्य र विज्ञानसँग जोडिएको लोकज्ञान

 

ओल्के पर्वका धेरै संस्कार आधुनिक विज्ञानसँग पनि मेल खान्छन्।

 

यस दिन दूध, दही, घिउ, हरियो साग, नयाँ मकै, पिँडालु, मुला, काँक्रा लगायत पौष्टिक खाद्यवस्तु खाने चलन छ। वर्षायामपछि शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा, पोषण र रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन यी खाद्यवस्तु उपयोगी हुन्छन्।

 

उत्तराखण्डमा यसलाई घी त्यार भनिनुको कारण पनि यही हो। “यस दिन घिउ नखाने अर्को जन्ममा घोंघा (शंखे किरा) हुन्छ” भन्ने लोकविश्वास वास्तवमा मानिसलाई पौष्टिक आहारतर्फ प्रेरित गर्ने सांस्कृतिक उपाय हो।

 

भँयरी : प्राकृतिक सौन्दर्य र स्वास्थ्य

 

ओल्के पर्वको अर्को विशिष्ट पक्ष भँयरी लगाउने परम्परा हो।

 

वनस्पति, जडीबुटी र विशेष फूलका पात कुटेर बनाइएको लेदो हातखुट्टामा लगाइन्छ। यसले हातखुट्टालाई रातो र आकर्षक बनाउनुका साथै छालाको सुरक्षा गर्ने, चर्मरोगबाट बचाउने र प्राकृतिक सौन्दर्य प्रसाधनको काम गर्ने विश्वास रहिआएको छ। आजको भाषामा भन्नुपर्दा यो स्थानीय जैविक ‘हर्बल स्किन केयर’ को परम्परागत रूप हो।

 

पिङ, डेउडा र लोकसंस्कृति

 

ओल्के पर्वसँगै गाउँघरमा पिङ हाल्ने चलन छ। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैले पिङ खेल्ने वा कम्तीमा पिङ छोएर शुभ मान्ने विश्वास छ।

 

यस अवसरमा डेउडा, चैत, धमारी, ठाडो खेल, झोडा, चाँचरी, न्यौली लगायतका लोकगीत र सामूहिक नृत्यले गाउँलाई जीवन्त बनाउँछन्। यी केवल मनोरञ्जनका माध्यम होइनन्, पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका सांस्कृतिक सम्पदा हुन्।

 

गौरा पर्वको प्रारम्भ

 

ओल्के पर्वपछि सुदूरपश्चिममा गौरा पर्वको सांस्कृतिक वातावरण सुरु हुन्छ। हरितालिका, गणेश चतुर्थी, ऋषिपञ्चमी, कृष्ण जन्माष्टमी, कुशे औँसी, अनन्त चतुर्दशीजस्ता पर्वहरू यही कालखण्डमा पर्छन्। त्यसैले ओल्केलाई भदौ महिनाको सांस्कृतिक प्रवेशद्वार पनि मानिन्छ।

 

इतिहास र सामाजिक रूपान्तरण

 

इतिहासमा डोटी राज्य, सिंजा सभ्यता तथा कुमाउँको चन्द शासनकालदेखि ओल्के पर्व प्रचलित रहेको मानिन्छ। त्यसबेला किसान, पशुपालक र शिल्पकारले आफ्ना उत्पादन राज्यका प्रतिनिधि, गुरु वा समाजका अग्रजलाई सम्मानस्वरूप उपहार दिने चलन थियो।

 

सामन्तवादी व्यवस्थाको प्रभावले केही समय यो परम्परामा विकृति पनि आयो। अधीनस्थले ठूलाबडालाई अनिवार्य उपहार चढाउने प्रथा विकसित भयो। तर आधुनिक समाजमा त्यो स्वरूप हराउँदै गएको छ। अहिले ओल्को आत्मीयता, सम्मान र सद्भावको प्रतीक बनेको छ।

 

पर्यावरणीय चेतना

 

ओल्के पर्वले मानिसलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ। वर्षा, वन, नदी, पशुपक्षी र कृषि चक्रसँग मानव जीवनको सम्बन्ध कति गहिरो छ भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ। स्थानीय उत्पादनको प्रयोग, जैविक खानपान र प्राकृतिक जडीबुटीको उपयोगले वातावरणमैत्री जीवनशैलीलाई प्रोत्साहन गर्छ।

 

आजको चुनौती

 

विश्वव्यापीकरण, शहरीकरण, बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगारी, कृषि पेशाबाट बढ्दो दूरी र आधुनिक जीवनशैलीका कारण ओल्के पर्वका धेरै मौलिक पक्ष लोप हुने अवस्थामा छन्। नयाँ पुस्ताले यसको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्व बुझ्न नसके यो अमूल्य अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा क्रमशः हराउन सक्छ।

 

यसैले विद्यालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, स्थानीय सरकार र सांस्कृतिक संघसंस्थाले ओल्के पर्वको अध्ययन, दस्तावेजीकरण र संरक्षणमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ। डिजिटल माध्यमबाट लोकगीत, लोककथा, परम्परा र संस्कार अभिलेखीकरण गर्नु आजको आवश्यकता हो।

 

समग्रमा

 

भारतको कुमाउ, नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशमा हरेक वर्ष भदौ १ गते (सिंह संक्रान्ति) का दिन मनाइने ‘ओल्के त्यार’ एक मौलिक र ऐतिहासिक पर्व हो। डोटेली भाषामा ‘ओल्को’ भन्नाले उपहार वा कोसेली बुझिन्छ। वर्षायामको कठिन समय (झरी, बाढी, रोगव्याधि) बाट बाँचेको खुसीयालीमा प्रकृति, देउता र मान्यजनप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्न यो पर्व मनाइन्छ।

 

प्रमुख क्रियाकलापहरू

 

• ओल्को (कोसेली) बुझाउने: कुल देवता, भूमियाँ, स्थानग्राम देवतालाई ओल्को चढाएपछि मात्रै मान्यजन, आफन्त र पुरोहितहरूलाई सम्मानस्वरूप पिँडालुको गाभा (कलिलो पात), काँक्रो, दही, घिउ जस्ता स्थानीय उत्पादन उपहार दिइ आशीर्वाद लिइन्छ।

 

• शिल्पकर्मीको सम्मान: समाजका शिल्पकर्मीहरूले आफ्ना जजमानलाई नयाँ औजार/सामान उपहार दिने र तीनबाट अन्न, वस्त्र, खाद्यपरिकार, टीका, दक्षिणा पाउने चलन छ।

 

• बुढी हाल्ने परम्परा: गाउँको साझा चौबाटो वा डाँडामा सल्लाको लिङ्गो गाडेर जङ्गलका झ्याङ-झाडीहरू जम्मा गरी ‘बुढी’ (थुप्रो) बनाइन्छ, जसलाई असोज संक्रान्तिमा जलाइन्छ (बुढी पोल्ने)।

 

• खानपिन र शृङ्गार: घर-घरमा गाभाको तरकारी, सेलरोटी, बावर जस्ता डोटेली परिकार पकाइन्छ। कुमाउमा यसलाई ‘घ्यू त्योहार’ भनिन्छ, जहाँ घिउ खानु अनिवार्य हुन्छ। महिलाहरू हातगोडामा तिउरीको (मेहेन्दी) लगाउँछन्।

 

सामाजिक सद्भाव र महत्त्व

 

यो पर्वले समाजमा आपसी एकता, मेलमिलाप र सद्भाव बढाउँछ। खेतीपातीका बेला भएका सानातिना मनमुटावहरू ओल्को साटासाट गरेर मेटाइन्छ। सामूहिक रूपमा बुढी हाल्ने र पिङ खेल्ने कार्यले सामुदायिक एकता बलियो बनाउँछ। विवाहिता छोरीबेटीलाई माइती बोलाएर आदर सत्कार गर्दा पारिवारिक सम्बन्ध अझ प्रगाढ बन्दछ।

 

ओल्के त्यार तथा देउडा र लोकगीतका उद्धरणहरू

 

यस पर्वमा खेलिने लिंगे पिङ र देउडा चौतारीहरूमा सुदूरपश्चिम र कर्णालीको मौलिक लोकजीवन झल्किने यस्ता अनगिन्ती गीतहरू गुञ्जायमान हुन्छन्:

 

१. ओल्को दिन जाने र बर्खा सकिएको खुसीयाली साट्ने सन्देश दिँन्छ—

 

“आयो ओल्के सिंह संक्रान्ति, गाभा काट्या बन।

ओल्को दिया मान्यजनलाई, हर्षित पार्या मन।।”

 

२. साउनको हिलोमैलो र दुःख सकिएर भदौको उज्यालो आउँदा छोरीबेटी माइतीघर आउने कौतुहलता झल्काउने पङ्क्ति:

 

“साउन गया भदौ लाग्यो, हरियो भयो डाँडो।

ओल्के त्यार मान्न भनी, छोरीबेटीको लाम लाग्यो।।”

 

३. बुढी हाल्ने र असोजमा बुढी पोल्दा खराब तत्व र रोगव्याधिको अन्त्य होस् भनी भट्ट्याइने परम्परागत आशिष-उद्धरण:

 

“बुढी पोलि कटी जा, बोगसा (बोक्सी) पोलि कटी जा।

गाउँको रोगव्याधि सपै टरी जा, ओल्के त्यार अमर रही जा।।”

 

ओल्के पर्व केवल एउटा चाड होइन; यो सुदूरपश्चिमको सभ्यता, कृषि संस्कृति, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, श्रमको सम्मान, स्वास्थ्य चेतना, सामाजिक सद्भाव र मानवताको उत्सव हो। यसले हामीलाई उत्पादन बाँड्न, अग्रजको सम्मान गर्न, प्रकृतिलाई धन्यवाद दिन र समुदायसँगको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन सिकाउँछ।

 

आज ओल्के पर्वलाई जोगाउनु भनेको केवल एउटा परम्परा बचाउनु होइन; आफ्नो इतिहास, भाषा, संस्कृति, लोकज्ञान र पहिचानलाई भावी पुस्तासम्म सुरक्षित हस्तान्तरण गर्नु हो। आधुनिकताको यात्रामा अघि बढ्दै गर्दा यस्ता मौलिक पर्वहरूको संरक्षण गर्नु हाम्रो साझा सांस्कृतिक दायित्व हो।