नेपालको औद्योगिक इतिहासको प्रस्थानविन्दु मानिने ऐतिहासिक चिया बगानहरू निजीकरणको साढे दुई दशकपछि चरम दुरावस्था र संकटमा पुगेका छन्। वि.सं. १९२० मा गजराजसिंह थापाले चीनबाट ल्याएका बिरुवाबाट सुरु भएको इलामको चिया खेतीको विरासत आज व्यापारिक स्वार्थ र व्यवस्थापकीय विवादको घेरामा परेको छ।
वि.सं. २०५७ मा नेपाल चिया विकास निगम लिमिटेडको ६५ प्रतिशत शेयर त्रिवेणी संघाई समूहलाई बिक्री गरी ५० वर्षका लागि बगान लिजमा दिइएपछि कर्पोरेट एकाधिकार बढेको र ऐतिहासिक बगानहरू क्रमशः खण्डहर बन्दै गएको आरोप लगाइएको छ।
इलाम र झापाका चिया बगानमा मरेका बोटहरूको स्थानमा नयाँ बिरुवा नरोपिएको, पुराना प्रशोधन मेसिन हराएको र संरचनागत संरक्षणमा ध्यान नदिएको विषयले व्यवस्थापनको कमजोरी उजागर गरेको स्थानीय पक्षको दाबी छ।
इलाम नगरपालिकाका प्रमुख केदार थापाका अनुसार निजीकरणपछि चिया बगानको अवस्था निरन्तर खस्कँदै गएको छ र सञ्चालक समूहसँग लामो समयदेखि कानूनी तथा व्यवस्थापकीय विवाद जारी छ।
नगरपालिकाले कर संकलनका लागि पटक–पटक ताकेता गर्दा पनि नेपाल चिया विकास निगम लिमिटेडले कर नतिरेको आरोप लगाइएको छ। संघाई समूहले भने सरकारी जग्गा लिजमा लिएकाले कर संघीय सरकारले तिर्नुपर्ने भन्दै अस्वीकार गर्दै आएको बताइन्छ।
हालै इलाम नगरपालिकाले खाली स्थानमा चिया रोप्ने अभियान सुरु गर्दा संघाई समूहले त्यसलाई “अनावश्यक हस्तक्षेप” भन्दै पत्राचारमार्फत रोक्न चेतावनी दिएको समेत उल्लेख गरिएको छ।
यो विवादले संघीय शासन प्रणाली, स्थानीय सरकारको अधिकार र पुराना दीर्घकालीन सम्झौताहरूबीचको अस्पष्टताका कारण गम्भीर कानूनी तथा प्रशासनिक समस्या देखिएको बताइएको छ।
स्थानीय तह र निजी व्यवस्थापनबीचको द्वन्द्व बढ्दै जाँदा ऐतिहासिक चिया बगान संरक्षणका लागि संघीय सरकारको हस्तक्षेप र स्पष्ट नीति आवश्यक देखिएको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।
Discussion about this post