आजको प्रतिस्पर्धात्मक र द्रुत गतिको जीवनशैलीमा ‘बर्नआउट’ (Burnout) भन्ने शब्द हामीले बारम्बार सुन्ने गरेका छौँ। यो एक प्रकारको मानसिक, शारीरिक र भावनात्मक थकाइ हो जुन लामो समयसम्म अत्यधिक तनाव र दबाबका कारण उत्पन्न हुन्छ। यसलाई सामान्य थकाइ वा तनावसँग तुलना गर्न मिल्दैन, किनकि यो गहिरो र दीर्घकालीन समस्या हो जसले व्यक्तिको जीवनका हरेक पक्षलाई नकारात्मक असर पुर्याउँछ।
बर्नआउट भनेको के हो?
बर्नआउट मुख्यतया कामसँग सम्बन्धित तनावका कारण हुने गर्दछ, तर व्यक्तिगत जीवनका विभिन्न पक्षहरूमा पनि यसको प्रभाव देख्न सकिन्छ। जब व्यक्तिले लगातार अत्यधिक जिम्मेवारी, अपेक्षा र दबाबको सामना गर्छ र त्यसबाट पर्याप्त विश्राम वा सन्तुलन पाउन सक्दैन, तब बर्नआउटको अवस्था सिर्जना हुन्छ। यसमा व्यक्तिले आफूलाई ऊर्जाविहीन, निरस र निरुत्साहित महसुस गर्छ।
बर्नआउटका मुख्य लक्षणहरू के-के हुन्?
बर्नआउटका लक्षणहरू शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक रूपमा देखा पर्छन्। यिनलाई समयमै चिन्नु र सम्बोधन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
१. भावनात्मक थकाइ:
निरन्तर ऊर्जाको कमी महसुस हुनु।
सानोतिनो कुरामा पनि छिटो रिसाउनु वा निराश हुनु।
कामप्रति वा जीवनप्रति नै उदासीनता बढ्नु।
भावनात्मक रूपमा शून्य वा खाली महसुस हुनु।
२. नकारात्मकता र शंका:
कामप्रति वा आफ्ना सहकर्मीहरूप्रति नकारात्मक धारणा राख्नु।
आफ्नो कामको गुणस्तरमा कमी आउनु र शंका उत्पन्न हुनु।
कुनै पनि कुरामा सकारात्मक पक्ष देख्न नसक्नु।
सानोतिनो समस्यालाई पनि ठूलो बनाउनु।
३. कार्यक्षमतामा कमी:
पहिले सजिलै गर्न सकिने काममा पनि कठिनाई हुनु।
ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु र बिर्सने समस्या बढ्नु।
काममा गल्तीहरू दोहोरिनु।
उत्पादकत्वमा कमी आउनु।
४. शारीरिक लक्षणहरू:
निरन्तर टाउको दुख्नु, पेट दुख्नु वा अन्य शारीरिक पीडाहरू महसुस हुनु।
निद्रामा समस्या (अनिद्रा वा अत्यधिक निद्रा) हुनु।
भोक नलाग्ने वा अत्यधिक भोक लाग्ने समस्या हुनु।
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुनु र बारम्बार बिरामी पर्नु।
शारीरिक रूपमा थकित र कमजोर महसुस हुनु।
५. सामाजिक अलगाव:
साथीभाइ र परिवारबाट टाढिन खोज्नु।
सामाजिक गतिविधिहरूमा रुचि घट्नु।
एक्लै बस्न मन पराउनु।
बर्नआउटबाट कसरी राम्रो हुने?
बर्नआउटबाट बाहिर निस्कन समय र प्रयास दुवै लाग्छ, तर यो असम्भव छैन। यहाँ केही महत्त्वपूर्ण उपायहरू दिइएका छन्:
१. समस्याको पहिचान र स्वीकार:
पहिलो कदम भनेको आफू बर्नआउटको अवस्थामा छु भनेर स्वीकार गर्नु हो। यो कुनै कमजोरी होइन, बरु एक मानसिक अवस्था हो जसलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ।
२. विश्राम र प्राथमिकता:
पर्याप्त विश्राम लिनु अति आवश्यक छ। कामबाट केही समय बिदा लिने वा दैनिक तालिकामा विश्रामको समय समावेश गर्ने।
आफ्नो प्राथमिकताहरू निर्धारण गर्नुहोस्। सबै काम आफैंले गर्नुपर्छ भन्ने सोच त्याग्नुहोस्।
३. सीमा निर्धारण:
काम र व्यक्तिगत जीवनबीच स्पष्ट सीमा निर्धारण गर्नुहोस्। कामको समयमा मात्र काम गर्ने र बाँकी समय व्यक्तिगत जीवनका लागि छुट्याउने।
‘नाइँ’ भन्न सिक्नुहोस्। अनावश्यक जिम्मेवारीहरू लिनबाट बच्नुहोस्।
४. आत्म-हेरचाह:
नियमित व्यायाम गर्नुहोस्। यसले तनाव कम गर्न र ऊर्जा बढाउन मद्दत गर्छ।
पौष्टिक आहार सेवन गर्नुहोस्।
पर्याप्त निद्रा लिनुहोस्।
आफ्नो मनपर्ने गतिविधिहरू गर्नुहोस्, जस्तै किताब पढ्ने, संगीत सुन्ने, बगैंचामा काम गर्ने आदि।
५. सामाजिक सम्बन्ध:
परिवार र साथीभाइसँग समय बिताउनुहोस्। आफ्ना भावनाहरू उनीहरूसँग साझा गर्नुहोस्।
सकारात्मक र सहयोगी व्यक्तिहरूसँग सम्पर्कमा रहनुहोस्।
६. व्यावसायिक सहयोग:
यदि बर्नआउटका लक्षणहरू गम्भीर छन् भने, मनोविज्ञ वा परामर्शदाताको सहयोग लिनुहोस्। उनीहरूले तपाईंलाई समस्याको जड पत्ता लगाउन र त्यसलाई समाधान गर्न उपयुक्त रणनीतिहरू सिकाउन सक्छन्।
७. काममा परिवर्तन:
सम्भव भएमा, आफ्नो कामको वातावरणमा केही परिवर्तन गर्नुहोस्।
कठिन कामलाई अरूसँग बाँड्ने प्रयास गर्नुहोस्।
आफ्नो कम्पनीमा कामको बोझ व्यवस्थापन गर्न सकिने विकल्पहरूको बारेमा कुरा गर्नुहोस्।
बर्नआउट एक गम्भीर समस्या भए पनि, यसलाई समयमै पहिचान गरेर सही कदम चाल्न सकिएमा यसबाट पूर्ण रूपमा निको हुन सकिन्छ। आफ्नो मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुहोस्, किनकि स्वस्थ शरीर र मन बिना हामी जीवनको कुनै पनि क्षेत्रमा सफल हुन सक्दैनौं।
अस्वीकरण : यहाँ दिइएका सल्लाह अनलाइनबाट तयार पारिएको हो । यसले सामान्य जानकारी मात्रै दिन्छ । यसलाई पालना गर्नु अघि आफ्नो चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुहोला ।
Discussion about this post