महेन्द्रनगर । नेपालको पश्चिमी तथा मध्यपश्चिमी हिमाली–पहाडी भूभागमा विकसित मष्टो परम्परा खस सभ्यताको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक पहिचानसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने जीवित लोकधार्मिक परम्परा हो। कर्णालीको ऐतिहासिक सांस्कृतिक भूगोलदेखि सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्ला हुँदै महाकाली क्षेत्रसम्म यसको प्रभाव देखिन्छ। मष्टो परम्परा केवल देवीदेवताको पूजा गर्ने पद्धति मात्र नभई कुलपरम्परा, स्थानीय भूगोल, सामुदायिक स्मृति, धामी–डाँगर, देववाणी, लोकगीत तथा मौखिक इतिहासको समग्र सांस्कृतिक संरचना हो।
पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यस परम्पराले पश्चिम नेपालको धार्मिक जीवन, सामाजिक सम्बन्ध र मौलिक पहिचानलाई जोड्दै आएको छ। तर मष्टोको वास्तविक स्वरूप, ऐतिहासिक उत्पत्ति, हिन्दू धार्मिक परम्परासँगको सम्बन्ध तथा बाह्र भाइ मष्टो र नौ दिदीबहिनी भवानीको मान्यताबारे विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा फरक–फरक व्याख्या पाइन्छन्। त्यसैले मष्टोलाई बुझ्न लोकविश्वाससँगै ऐतिहासिक अभिलेख, मानवशास्त्रीय अध्ययन र स्थानीय सांस्कृतिक अभ्यासलाई समेत आधार बनाउन आवश्यक देखिन्छ।
मष्टो के हो ?
मष्टो पश्चिम नेपालको एउटा विशिष्ट लोकधार्मिक देवपरम्परा तथा कुलदेवता परम्परा हो। विभिन्न स्थानमा यसलाई मष्ट, मष्टा, मस्ट वा मस्टोका रूपमा समेत उच्चारण गर्ने गरिएको पाइन्छ। यसको नाम, स्वरूप, पूजा विधि र उत्पत्तिसम्बन्धी आख्यानमा क्षेत्रअनुसार विविधता छ।
कर्णाली क्षेत्रका समुदायमा मष्टोलाई कुलदेवता तथा ग्रामदेवताका रूपमा पुज्ने परम्परा पाइन्छ। कतिपय मष्टो थान वा माडुमा मानवीय आकृतिको मूर्ति स्थापना गरिएको हुँदैन। त्यहाँ शिला, काठ, त्रिशूल, घण्ट, धजा तथा अन्य परम्परागत धार्मिक प्रतीकमार्फत देवताको उपस्थिति अभिव्यक्त गरिन्छ।
मष्टो परम्पराको अर्को विशिष्ट पक्ष धामी–डाँगर र देववाणी हो। स्थानीय धार्मिक विश्वासअनुसार अनुष्ठानका क्रममा धामीमा देवता प्रकट हुने र देववाणीमार्फत विभिन्न प्रश्नको उत्तर तथा मार्गदर्शन प्राप्त हुने मान्यता छ। मानवशास्त्रीय अध्ययनमा यस्तो प्रक्रियालाई देवताको आवेश वा धामीमार्फत अभिव्यक्त हुने धार्मिक परम्पराका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
यस अर्थमा मष्टो एउटा देवताको मूर्तिपूजामा मात्र सीमित छैन। यो देवता, कुल, भूमि, समुदाय, पूर्वजको स्मृति र स्थानीय जीवनशैलीलाई जोड्ने जीवित लोकधार्मिक परम्परा हो।
मष्टोको उत्पत्ति कहाँबाट भयो ?
मष्टो परम्पराको उत्पत्तिबारे एउटै सर्वमान्य ऐतिहासिक निष्कर्ष स्थापित भइसकेको छैन। यसको उत्पत्तिबारे चर्चा गर्दा लोकविश्वास, धार्मिक व्याख्या र ऐतिहासिक प्रमाणलाई अलग–अलग रूपमा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
ऐतिहासिक तथा मानवशास्त्रीय अध्ययनले मष्टो परम्पराको बलियो सम्बन्ध कर्णाली नदीको उपत्यका, सिंजा र पश्चिम नेपालको खस सांस्कृतिक क्षेत्रसँग रहेको देखाएका छन्। कर्णाली क्षेत्रको पुरानो खस राज्यको सांस्कृतिक भूगोलमा मष्टोका थान, कुलदेवता परम्परा तथा धामीसम्बन्धी धार्मिक अभ्यासको उपस्थिति अध्ययनको विषय बनेको छ।
मष्टो परम्पराबारे अनुसन्धान गर्ने विद्वान्हरूमध्ये मार्क गाबोरियोले सन् १९६७–६८ मा कर्णाली क्षेत्रमा मष्टो तथा धामीमा हुने आवेशसम्बन्धी क्षेत्रीय अध्ययन गरेका थिए। त्यसैगरी मष्टो संस्कृतिको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पक्षमा तेजबहादुर कार्कीको मष्टो संस्कृति : ऐतिहासिक एवम् सांस्कृतिक अध्ययन नामक कृतिले यस परम्परालाई अध्ययनको विषय बनाएको छ।
कर्णाली तथा पश्चिम नेपालको मष्टो परम्परामा पुरानो खस धार्मिक विश्वास र पछि विकसित हिन्दू धार्मिक प्रभावका विभिन्न तह मिसिएको देखिन्छ। यद्यपि यसको प्रारम्भिक उत्पत्ति कुनै निश्चित वर्ष, व्यक्ति वा एउटै स्थानमा सीमित गरेर प्रस्तुत गर्न पर्याप्त प्रमाण उपलब्ध छैन।
यसैले मष्टोको ऐतिहासिक केन्द्र कर्णाली–खस सांस्कृतिक क्षेत्रसँग गहिरो सम्बन्धित देखिए पनि यसको पूर्ण उत्पत्ति र विकासक्रमलाई थप अनुसन्धानका आधारमा स्पष्ट गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
कर्णालीदेखि महाकालीसम्म मष्टो परम्पराको विस्तार
मष्टो परम्पराको विस्तारलाई खस समुदायको ऐतिहासिक आवागमन, राज्य विस्तार, कुल–वंशको फैलावट तथा विभिन्न समुदायबीचको सांस्कृतिक सम्पर्कसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।
कर्णालीको सिंजा क्षेत्रदेखि जुम्ला, दैलेख, कालिकोट, अछाम, बाजुरा, बझाङ, डोटी, डडेलधुरा र बैतडी हुँदै महाकाली क्षेत्रसम्म मष्टो परम्पराका विभिन्न स्वरूप भेटिन्छन्। नेपाल–भारत सीमापार कुमाउँ–गढवाल क्षेत्रमा पनि मष्टासँग मिल्दोजुल्दो देवपरम्परा प्रचलित छ।
यस सांस्कृतिक विस्तारलाई सामान्य रूपमा कर्णाली–सिंजादेखि पश्चिम नेपालका विभिन्न खस बसोबास क्षेत्र हुँदै महाकाली र सीमापारका भूभागसम्म फैलिएको परम्पराका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यद्यपि यो विस्तार एउटै समयमा, एउटै समूहबाट वा एउटै दिशामा मात्र भएको हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त आधार छैन।
लामो समयको जनआवागमन, कुलपरम्परा, बसाइँसराइ र सांस्कृतिक आदानप्रदानले यस परम्परालाई विभिन्न क्षेत्रमा पुर्याएको हुन सक्छ। यही कारण एउटै मष्टो परम्पराभित्र पनि स्थानीय नाम, पूजा विधि र धार्मिक आख्यान फरक–फरक रूपमा विकसित भएका छन्।
आज पश्चिम नेपालबाहिर बसाइँ सरेका समुदायमा समेत मष्टो पूजा देखिनु यसै सांस्कृतिक हस्तान्तरणको निरन्तरताका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
मष्टो परम्पराका पाँच प्रमुख आधार
मष्टोको लौकिक तथा धार्मिक परिचय मुख्यतः पाँच आधारमा बुझ्न सकिन्छ।
१. कुलदेवता परम्परा : धेरै परिवारले मष्टोलाई आफ्नो कुलदेवताका रूपमा पुज्ने गरेका छन्। यसले परिवार, वंश र धार्मिक आस्थाबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ।
२. थान वा माडु : मष्टोको पूजा गरिने स्थानलाई विभिन्न क्षेत्रमा थान, माडु वा माँडु भनिन्छ। यस्ता स्थान स्थानीय समुदायको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिएका हुन्छन्।
३. धामी–डाँगर : मष्टो परम्परामा धामीलाई महत्वपूर्ण धार्मिक माध्यमका रूपमा हेरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार धामीमार्फत देववाणी प्रकट हुने मान्यता छ।
४. धजा तथा धार्मिक प्रतीक : राता–सेता धजा, घण्ट, त्रिशूल, चमर, धूप र दीपजस्ता सामग्रीको प्रयोग विभिन्न स्थानीय पूजा विधिमा गरिन्छ।
५. लोकवाणी तथा सामुदायिक स्मृति : देववाणी, लोककथा, फाग, मागल, देउडा र वंशावलीले मष्टो परम्पराका धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतालाई पुस्तान्तरण गर्न सहयोग गरेका छन्।
यी आधारले मष्टो परम्परा मन्दिर वा पूजास्थलमा मात्र सीमित नभई स्थानीय समुदायको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको देखाउँछन्।
बाह्र भाइ मष्टो : प्रचलित नाम र क्षेत्रीय विविधता
मष्टो परम्परामा ‘बाह्र भाइ मष्टो र नौ दिदीबहिनी भवानी’ भन्ने धारणा विशेष रूपमा प्रचलित छ। तर बाह्र भाइ मष्टोका नाम सबै क्षेत्रमा एउटै पाइँदैनन्। विभिन्न स्थानीय परम्परा र मौखिक आख्यानमा नामावलीमा भिन्नता देखिन्छ।
प्रचलित एउटा क्षेत्रीय नामावलीमा ढँडार मष्टो, खापर वा खप्तड मष्टो, तेडी मष्टो, कवा मष्टो, कालसिल्ला मष्टो, रुमाल मष्टो, बुडु मष्टो, थार्प मष्टो, गुरो मष्टो, दाह्रे मष्टो, दुधे मष्टो र बाबिरो मष्टोलगायतका नाम उल्लेख गरिन्छ।
अर्का क्षेत्रका लोकपरम्परामा अपि, मण्डली, दाडे र काला मष्टोजस्ता नाम पनि बाह्र मष्टोको सूचीमा समावेश हुने गरेका छन्। यसबाट बाह्र भाइको अवधारणा प्रचलित भए पनि तिनका नाममा सर्वत्र एकरूपता नरहेको स्पष्ट हुन्छ।
यसैले कुनै एउटा क्षेत्रको नामावलीलाई सम्पूर्ण मष्टो परम्पराको अन्तिम वा सर्वमान्य सूचीका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन। स्थानीय थान, कुलपरम्परा र मौखिक स्रोतका आधारमा यसको थप अध्ययन आवश्यक छ।
नौ दिदीबहिनी भवानी : शक्ति उपासनाको परम्परा
मष्टो परम्परामा पुरुष देवतासँगै देवी तथा शक्ति उपासनाको पनि महत्वपूर्ण स्थान रहेको छ। बाह्र भाइ मष्टोसँग नौ दिदीबहिनी भवानीको मान्यता जोडिनु यसको महत्वपूर्ण धार्मिक विशेषता हो।
प्रचलित एउटा नामावलीअनुसार नौ दिदीबहिनीमा कालिका, मालिका, कनकासुन्दरी, त्रिपुरासुन्दरी, जालपा, खेसमालिनी, ठिङ्याल्नी, हिमालिनी र विन्ध्यवासिनीको नाम उल्लेख गरिन्छ।
तर क्षेत्रअनुसार यी नाममा परिवर्तन पाइन्छ। कतिपय लोकपरम्परामा भवानी, सुनन्दा, सुर्मा, नवदुर्गा, अलकनन्दा र उग्रताराजस्ता नाम पनि देवी उपासनासँग जोडिएका छन्।
यसबाट मष्टो परम्परा पुरुष देवताको पूजामा मात्र केन्द्रित नभई देवी तथा शक्ति उपासनालाई समेत समेट्ने बहुआयामिक लोकधार्मिक परम्परा रहेको देखिन्छ। यी नामावलीको अध्ययन गर्दा स्थानीय धार्मिक विश्वास र क्षेत्रीय विविधतालाई ध्यान दिन आवश्यक छ।
मष्टोका विभिन्न रूप र तिनको धार्मिक अर्थ
मष्टोका विभिन्न नामले देवताको संख्या मात्र जनाउँदैनन्। कतिपय नाम स्थानीय स्थान, धार्मिक भूमिका, स्वभाव वा पूजा विधिसँग सम्बन्धित रहेको मानिन्छ।
दाह्रे वा दाढ्या मष्टो : केही स्थानीय परम्परामा उग्र वा वीर स्वरूपसँग सम्बन्धित मानिन्छ। कतिपय ठाउँमा यसलाई विशेष भोग परम्परासँग जोडिएको पाइन्छ।
दुधे मष्टो : सौम्य स्वरूपका रूपमा बुझिने र कतिपय स्थानमा दूध अर्पण गर्ने परम्परासँग सम्बन्धित मानिन्छ।
राजवाली वा रजवाली मष्टो : केही स्थानीय व्याख्यामा न्याय, शासन तथा संरक्षणसँग सम्बन्धित स्वरूपका रूपमा बुझिन्छ।
यी व्याख्या सबै क्षेत्रमा समान रूपमा लागू हुँदैनन्। स्थानीय आख्यान र पूजा विधिअनुसार मष्टोका नाम तथा स्वरूपको अर्थ फरक हुन सक्छ।
माडु, धामी र देववाणी : मष्टो पूजाको मौलिकता
मष्टो परम्पराको विशिष्टता यसको पूजा विधिमा स्पष्ट देखिन्छ। कतिपय थान वा माडुमा मूर्ति नभई परम्परागत प्रतीकलाई धार्मिक आस्थाको केन्द्र मानिन्छ। यसले मष्टो परम्परामा मूर्तिभन्दा पनि धार्मिक उपस्थिति, अनुष्ठान र सामुदायिक विश्वासको महत्व रहेको देखाउँछ।
धामी–डाँगर यस परम्पराको सबैभन्दा विशिष्ट संस्थामध्ये एक हो। स्थानीय धार्मिक विश्वासअनुसार देवता धामीमा प्रकट हुने, धामीमार्फत देववाणी आउने तथा मानिसका समस्या र सामुदायिक विवादबारे मार्गदर्शन प्राप्त हुने मान्यता छ।
धामीले धार्मिक अनुष्ठानका क्रममा प्रश्नको उत्तर दिने, दुःख–कष्टको कारणबारे व्याख्या गर्ने तथा सामाजिक विषयमा समाधान सुझाउने भूमिका निर्वाह गर्ने गरेको पाइन्छ। यी अभ्यासलाई धार्मिक विश्वास र मानवशास्त्रीय अध्ययनका दृष्टिले बुझ्न सकिन्छ।
मष्टो थानमा राता–सेता धजा, घण्ट, त्रिशूल, चमर, धूप र दीपजस्ता प्रतीकको प्रयोग पनि गरिन्छ। यस्ता प्रतीकले पूजास्थललाई विशिष्ट धार्मिक पहिचान प्रदान गर्छन्।
मष्टो र मौखिक लोकसाहित्य
मष्टो परम्पराको इतिहास केवल लिखित पुस्तक वा शास्त्रीय ग्रन्थमा मात्र सुरक्षित छैन। यसको महत्वपूर्ण अंश स्थानीय समुदायको मौखिक स्मृतिमा पनि जीवित छ।
फाग, मागल, चैत, धुमारी, हुड्केली, देउडा, वीरगाथा र अन्य लोकगीतमा देवीदेवता, राजा, वीर, युद्ध, कुल, भूगोल तथा सामाजिक स्मृतिसँग सम्बन्धित आख्यान भेटिन्छन्।
यस्ता मौखिक परम्पराले समुदायको इतिहास, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानलाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म पुर्याउने काम गरेका छन्। पुराना वंशावली, स्थानीय भाषाका शब्द, माडुका परम्परा, शिलालेख र लिखित अभिलेखले पनि मष्टोको ऐतिहासिक अध्ययनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
त्यसैले मष्टोको इतिहास बुझ्न लोकगीत सुन्ने, लोककथा संकलन गर्ने, स्थानीय धामीसँग संवाद गर्ने, पुराना लिखत खोज्ने र विभिन्न क्षेत्रका धार्मिक अभ्यासको तुलनात्मक अध्ययन गर्ने आवश्यकता छ।
मष्टोबारे प्रचलित पाँच भ्रम र वास्तविकता
मष्टो परम्पराबारे समाजमा विभिन्न प्रकारका व्याख्या र धारणा प्रचलित छन्। तिनलाई ऐतिहासिक प्रमाण, धार्मिक विश्वास र स्थानीय परम्पराको आधारमा छुट्याएर बुझ्नु आवश्यक छ।
पहिलो भ्रम : मष्टो भनेको केवल प्रकृति पूजा हो।
मष्टो परम्परामा पहाड, वन, पानी, ढुङ्गा, भूमि र स्थानीय भूगोलसँग धार्मिक सम्बन्ध अवश्य छ। तर यससँग कुलदेवता, भवानी, धामी, देववाणी, पूर्वजको स्मृति तथा शैव–शाक्त धार्मिक प्रतीक पनि जोडिएका छन्। त्यसैले यसलाई केवल प्रकृति पूजामा सीमित गर्दा यसको व्यापक स्वरूप समेटिँदैन।
दोस्रो भ्रम : मष्टोको हिन्दू परम्परासँग कुनै सम्बन्ध छैन।
मष्टो परम्परामा शिव, रुद्र, भैरव, भवानी, दुर्गा, कालिका, मालिका र त्रिपुरासुन्दरीजस्ता धार्मिक प्रतीकसँग सम्बन्धित लोकव्याख्या पाइन्छन्। यसले हिन्दू शैव–शाक्त परम्परासँग यसको अन्तर्सम्बन्ध देखाउँछ। तर मष्टोका सबै स्थानीय स्वरूप प्रत्यक्ष रूपमा वेद वा पुराणबाटै उत्पन्न भएका हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न थप ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ।
तेस्रो भ्रम : मष्टो एउटै देवता र एउटै नाम हो।
मष्ट, मष्टा, मस्ट र मष्टोजस्ता नाम तथा विभिन्न स्थानीय स्वरूप पाइन्छन्। एउटै क्षेत्रभित्र पनि देवताको नाम, पूजा विधि र धार्मिक आख्यानमा भिन्नता हुन सक्छ। यसैले क्षेत्रीय विविधता मष्टो परम्पराको महत्वपूर्ण विशेषता हो।
चौथो भ्रम : बाह्र भाइ मष्टोका नाम सबै ठाउँमा एउटै छन्।
विभिन्न क्षेत्रका लोकपरम्परामा बाह्र भाइ मष्टोको नामावली फरक पाइन्छ। कतै बुडु, कवा, थार्प, दाह्रे र दुधेजस्ता नाम उल्लेख हुन्छन् भने कतै अपि, मण्डली, दाडे र कालाजस्ता नाम पनि समावेश गरिन्छन्। त्यसैले एउटा नामावलीलाई सबै क्षेत्रको सर्वमान्य सूची भन्न मिल्दैन।
पाँचौँ भ्रम : मष्टोको इतिहास शास्त्रमा मात्र खोज्नुपर्छ।
मष्टो जीवित लोकपरम्परा भएकाले यसको इतिहास खोज्न लोकगीत, धामी परम्परा, कुलवंश, माडु, शिलालेख, पुराना लिखत, स्थानीय भाषा र मानवशास्त्रीय अभिलेख सबैको अध्ययन आवश्यक हुन्छ। मौखिक इतिहास र स्थानीय अभ्यासलाई बेवास्ता गर्दा यस परम्पराका महत्वपूर्ण पक्ष छुट्न सक्छन्।
मष्टो र शास्त्रीय हिन्दू परम्पराबीचको सम्बन्ध
मष्टो परम्परा र शास्त्रीय हिन्दू धार्मिक परम्पराबीचको सम्बन्ध यसको अध्ययनको महत्वपूर्ण विषय हो। शिव–शक्ति, भवानी, दुर्गा, भैरव तथा अन्य धार्मिक प्रतीकसँग सम्बन्धित लोकविश्वासले यी परम्पराबीच अन्तर्सम्बन्ध रहेको देखाउँछन्।
कतिपय समुदायमा महामष्टलाई शिवसँग सम्बन्धित मानेर पूजा गर्ने धार्मिक विश्वास पाइन्छ। यस्तो मान्यतालाई समुदायको आस्थाका रूपमा सम्मानपूर्वक अभिलेख गर्नु आवश्यक छ। तर कुनै धार्मिक विश्वासलाई ऐतिहासिक रूपमा प्रमाणित वैदिक निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्न सम्बन्धित प्राथमिक स्रोत र प्रमाणको आवश्यकता पर्छ।
मष्टोको आफ्नै स्थानीय खस लोकधार्मिक आधार रहेको र त्यसमा हिन्दू शैव–शाक्त परम्परासँग विभिन्न तहमा अन्तर्सम्बन्ध विकसित भएको व्याख्या उपलब्ध सामग्रीका आधारमा बढी सन्तुलित देखिन्छ।
यस विषयमा थप अध्ययन गर्दा धार्मिक आस्था र इतिहासको प्रमाणलाई अलग राख्दै दुवैको सम्मान गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
खस सभ्यताको अध्ययनमा मष्टोको महत्व
मष्टो परम्पराको अध्ययन एउटा देवताको परिचयमा मात्र सीमित छैन। यसले पश्चिम नेपालको सामाजिक संरचना, खस सभ्यताको इतिहास, कुलदेवता परम्परा, धामी–झाँक्री संस्था, लोकभाषा, लोकसाहित्य, वीरगाथा र स्थानीय न्यायसम्बन्धी धारणालाई बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ।
मष्टो पूजामा प्रकृति, भूमि, समुदाय र धार्मिक विश्वासबीचको सम्बन्ध पनि महत्वपूर्ण छ। स्थानीय भूगोलसँग जोडिएका देवताका नाम, थानको अवस्थिति, पूजा विधि र मौखिक आख्यानले समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक संसारलाई कसरी निर्माण र संरक्षण गरेको छ भन्ने विषय बुझ्न सकिन्छ।
प्रयागराज शर्मालगायतका विद्वान्हरूको कर्णाली क्षेत्रका मष्टा देवतासम्बन्धी अध्ययनले पुरानो खस धार्मिक परम्परा र ब्राह्मणीय प्रभावबीचको सम्बन्धलाई अध्ययनको विषय बनाएका छन्। यसले मष्टो परम्परालाई एउटै स्रोतबाट बनेको धार्मिक संरचनाका रूपमा नभई विभिन्न ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक तहको संगमका रूपमा बुझ्नुपर्ने संकेत गर्छ।
मष्टो परम्पराको संरक्षण किन आवश्यक छ ?
मष्टोका थान, माडु, धामी परम्परा, फाग, मागल, देउडा, लोककथा र वंशावली पश्चिम नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाका महत्वपूर्ण अंश हुन्। यस्ता परम्पराको व्यवस्थित अभिलेखीकरण नहुँदा स्थानीय ज्ञान, भाषिक विविधता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक स्मृति हराउने जोखिम रहन्छ।
मष्टो परम्पराको संरक्षणका लागि स्थानीय समुदायका ज्येष्ठ नागरिक, धामी, पुजारी, संस्कृतिका जानकार तथा अनुसन्धानकर्ताबीच सहकार्य आवश्यक देखिन्छ। विभिन्न क्षेत्रका मष्टो थानको विवरण, स्थानीय नामावली, पूजा विधि, मौखिक आख्यान र पुराना लिखत संकलन गरी व्यवस्थित अभिलेख तयार गर्न सकिन्छ।
विद्यालय तथा शैक्षिक संस्थामा स्थानीय इतिहास र लोकसंस्कृतिको अध्ययनलाई प्रोत्साहन गर्ने, लोकगीत तथा मौखिक परम्पराको श्रव्यदृश्य अभिलेख बनाउने र प्रामाणिक स्रोतका आधारमा अनुसन्धान अघि बढाउने कार्यले पनि यसको संरक्षणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
मष्टो परम्पराको अध्ययन गर्दा कुनै एउटा क्षेत्रको मान्यतालाई सम्पूर्ण समुदायको अन्तिम सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नुको सट्टा स्थानीय विविधतालाई सम्मान गर्न आवश्यक छ।
निष्कर्ष : मष्टो विभाजन होइन, सभ्यताको स्मृति
मष्टो परम्परा पश्चिम नेपालको खस सांस्कृतिक भूगोलमा गहिरो जरा भएको जीवित लोकधार्मिक परम्परा हो। यसको सांस्कृतिक संसारमा बाह्र भाइ मष्टो र नौ दिदीबहिनी भवानीको मान्यता, माडु तथा थान, धामी–डाँगर, देववाणी, धजा, घण्ट, लोकगीत, फाग, मागल, वीरगाथा र कुलस्मृतिजस्ता पक्ष समेटिएका छन्।
यसलाई केवल प्रकृति पूजाका रूपमा सीमित गर्न मिल्दैन। त्यसैगरी यसका प्रत्येक स्थानीय धार्मिक मान्यतालाई प्रमाणित शास्त्रीय इतिहासका रूपमा प्रस्तुत गर्नु पनि उचित हुँदैन। मष्टो परम्पराको वास्तविक स्वरूप बुझ्न ऐतिहासिक प्रमाण, मानवशास्त्रीय अध्ययन, धार्मिक विश्वास र स्थानीय मौखिक परम्परालाई सँगसँगै अध्ययन गर्नुपर्छ।
कर्णालीको खस सांस्कृतिक भूगोलदेखि सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्ला हुँदै महाकाली क्षेत्रसम्म देखिने मष्टो परम्पराले नेपालको पश्चिमी भूभागको ऐतिहासिक आवागमन, सांस्कृतिक आदानप्रदान र धार्मिक विविधतालाई बुझ्ने महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छ।
मष्टोको इतिहास अझै पूर्ण रूपमा अभिलेखित भइसकेको छैन। यसको महत्वपूर्ण अंश आज पनि गाउँका माडु, थानमा फहराइरहेका धजा, धामी परम्परा, लोकगीत, वंशावली र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सामुदायिक स्मृतिमा जीवित छ।
त्यसैले मष्टो केवल देवताको नाम मात्र होइन, पश्चिम नेपालको लोकविश्वास, सांस्कृतिक निरन्तरता र खस सभ्यताको स्मृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सम्पदा हो। यसको संरक्षण र अध्ययन गर्नु भनेको नेपालको मौलिक इतिहास, लोकसंस्कृति र क्षेत्रीय पहिचानको संरक्षण गर्नु पनि हो।
स्रोत सामग्री : जगदीश ओझाद्वारा तयार गरिएको ‘मष्टो : खस सभ्यताको जीवित लोकधार्मिक परम्परागत मौलिकता र प्रचलित भ्रमको खोज’ शीर्षकको लेख, महेन्द्रनगर, मिति २०८३/०५/०४।
सुदूरपश्चिम खबर
Discussion about this post