काठमाण्डौ — कृषि उत्पादन वृद्धि, खाद्य सुरक्षा सुनिश्चितता तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणमा ग्रामीण महिलाको योगदान महत्वपूर्ण रहेको छ। ग्रामीण महिलाको यही योगदानको सम्मान गर्दै आज नेपालसहित विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय ग्रामीण महिला दिवस मनाइँदै छ।
यस वर्ष ‘प्रकृतिको रेखदेखमा ग्रामीण महिला किसान’ भन्ने नाराका साथ दिवस मनाउन लागिएको हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०२६ लाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय महिला किसान वर्ष’का रूपमा घोषणा गरेसँगै कृषि तथा वातावरण संरक्षणमा महिलाको भूमिकाबारे थप चर्चा भइरहेको छ।
विश्वको खाद्य प्रणालीमा ग्रामीण महिलाले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। खेतीपाती, पशुपालन, खाद्यान्न उत्पादन र परिवारको जीविकोपार्जनमा उनीहरूको योगदान उल्लेखनीय छ। यद्यपि, कृषि क्षेत्रमा सक्रिय रहे पनि धेरै महिलाको जमिनमाथिको स्वामित्व, कर्जामा पहुँच तथा आधुनिक कृषि प्रविधिको उपयोग अझै सीमित छ।
ग्रामीण महिलाहरू खाद्यान्न उत्पादनमा मात्र सीमित छैनन्। उनीहरूले माटो, पानी, वनजङ्गल, जैविक विविधता तथा स्थानीय बीउबिजनको संरक्षणमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्। परम्परागत ज्ञान र अनुभवका आधारमा प्राकृतिक स्रोतको दिगो उपयोग तथा वातावरणमैत्री कृषि अभ्यासलाई निरन्तरता दिन उनीहरूको योगदान विशेष मानिन्छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि क्षेत्रमा विभिन्न चुनौती थपिँदै गएका बेला ग्रामीण महिलाको ज्ञान, सीप र अनुभव दिगो कृषि प्रणाली विकासका लागि उपयोगी बन्न सक्छ। प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्दै उत्पादन वृद्धि गर्न उनीहरूको सहभागिता र नेतृत्वलाई प्रोत्साहन गर्न आवश्यक देखिन्छ।
नेपालजस्तो कृषिमा निर्भर देशमा ग्रामीण महिलाले खेतबारीको काम, पशुपालन, घरपरिवारको हेरचाह तथा स्थानीय स्रोतसाधनको संरक्षणमा ठूलो जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आएका छन्। तर उनीहरूको श्रम र योगदानअनुसार स्रोतसाधन, अवसर र निर्णय प्रक्रियामा पर्याप्त पहुँच सुनिश्चित हुन अझै आवश्यक छ।
दिवसले ग्रामीण महिलालाई कृषि क्षेत्रमा समान अवसर उपलब्ध गराउने, सीप तथा प्रविधिमा पहुँच विस्तार गर्ने, आर्थिक सशक्तीकरण बढाउने र नीतिगत निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सन्देश दिएको छ। ग्रामीण महिलाको अधिकार र क्षमताको विकासले कृषि उत्पादन, खाद्य सुरक्षा र वातावरण संरक्षणमा समेत सकारात्मक योगदान पुर्याउन सक्छ।
Discussion about this post